کتاب آسمان تقسیم شده

رمان «آسمان تقسیم‌شده» نوشته‌ی کریستا ولف بیشتر شبیه ثبت تدریجی فروپاشی یک جهان ذهنی است. روایت در فضای سنگین و پراضطراب اوایل دهه ۱۹۶۰ آلمان اتفاق می‌افتد؛ دوره‌ای که هنوز دیوار برلین به‌تازگی ساخته شده بود و مردم هر روز بیشتر حس می‌کردند مرزها فقط خیابان‌ها را جدا نکرده‌اند، بلکه وارد روابط انسانی هم شده‌اند. کریستا ولف داستان را از ذهن ریتا زایدل پیش می‌برد؛ دختری جوان که در آسایشگاه بستری است و از خلال تکه‌تکه شدن حافظه و خاطراتش، رابطه خود با مانفرد را مرور می‌کند. همین ساختار روایی باعث می‌شود خواننده از همان ابتدا وارد یک وضعیت روانی ناپایدار شود. اتفاق‌ها خطی تعریف نمی‌شوند، زمان مدام عقب و جلو می‌رود و روایت بیشتر از آن‌که به حادثه متکی باشد، بر تجربه ذهنی شخصیت‌ها تکیه دارد. این فرم غیرخطی با وضعیت خود آلمان هم هماهنگ است؛ کشوری که زندگی روزمره‌اش به دو نیم تقسیم شده و آدم‌هایش مدام میان گذشته، امید و ترس معلق مانده‌اند. در ظاهر رمان درباره دو نفر است که آرام‌آرام از هم دور می‌شوند، اما زیر این روایت شخصی، یک بحران تاریخی بزرگ‌تر جریان دارد؛ بحران نسلی که نمی‌داند باید به کدام سمت تاریخ اعتماد کند.
رابطه ریتا و مانفرد یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب است، چون کریستا ولف تضاد سیاسی را مستقیما وارد زندگی عاطفی شخصیت‌ها می‌کند. مانفرد شیمی‌دان بااستعدادی است که نسبت به ساختار اقتصادی و اداری آلمان شرقی بدبین شده و احساس می‌کند توانایی‌هایش در سیستم بوروکراتیک هدر می‌رود. او کم‌کم به این نتیجه می‌رسد که آینده‌ای در شرق ندارد و تصمیم می‌گیرد به آلمان غربی برود. در مقابل ریتا هنوز به ایده ساختن یک جامعه سوسیالیستی باور دارد، هرچند خودش هم با مشکلات و تناقض‌های آن روبه‌رو است. نکته مهم این‌جاست که ولف هیچ‌کدام از این دو شخصیت را کاملا قهرمان یا کاملا شکست‌خورده نشان نمی‌دهد. مانفرد صرفا یک فراری فرصت‌طلب نیست و ریتا هم شخصیت ساده‌لوحی که چشمش را روی واقعیت بسته باشد نیست. هر دو گرفتار شرایطی شده‌اند که انتخاب را به مسئله‌ای دردناک تبدیل می‌کند. عشق در این رمان نمی‌تواند از سیاست جدا بماند؛ حتی گفت‌وگوهای معمولی میان این دو نفر، آرام‌آرام تبدیل به بحث درباره معنا، تعهد، آزادی و آینده می‌شود.
یکی از جنبه‌های مهم رمان، تصویر دقیق و بدون اغراق کریستا ولف از زندگی روزمره در آلمان شرقی است. برخلاف بسیاری از آثار رسمی آن دوره که فضای کارگری و سوسیالیستی را آرمانی و یک‌دست نشان می‌دادند، این کتاب پر از خستگی، سوءتفاهم، ناکارآمدی اداری و بی‌اعتمادی پنهان است. ریتا مدتی در کارخانه واگن‌سازی کار می‌کند و همان‌جا با فاصله میان شعارهای سیاسی و واقعیت کار روزانه روبه‌رو می‌شود. کارگران کتاب آدم‌های نمادین یا قهرمان‌های حزبی نیستند؛ آن‌ها خسته می‌شوند، اشتباه می‌کنند، غر می‌زنند و گاهی حتی نسبت به همان آرمان‌هایی که باید به آن وفادار باشند، تردید دارند.
عنوان کتاب «آسمان تقسیم‌شده» مهم‌ترین استعاره اثر است. مرز میان شرق و غرب فقط روی نقشه وجود ندارد؛ وارد حافظه، زبان، عشق و حتی تصور آدم‌ها از آینده شده است. ریتا در تمام طول رمان تلاش می‌کند میان احساس شخصی و باور اجتماعی تعادل پیدا کند، اما هرچه جلوتر می‌رود، این دو بیشتر از هم فاصله می‌گیرند. حتی فضای بیمارستانی که داستان از آن‌جا روایت می‌شود، حالتی نمادین دارد؛ انگار شخصیت اصلی زیر فشار این شکاف تاریخی از نظر روانی فرسوده شده است. کریستا ولف با استفاده از جریان سیال ذهن، سکوت‌های طولانی، مکث‌ها و خاطرات پراکنده، نشان می‌دهد بحران سیاسی چگونه وارد بدن و ذهن انسان می‌شود. این رمان درباره دیوار برلین است، اما نه از زاویه سیاستمداران یا رسانه‌ها؛ از زاویه آدم‌هایی که ناگهان فهمیدند زندگی خصوصی‌شان هم به بخشی از جنگ سرد تبدیل شده است.