کتاب افسانه های ایرانی (جلد 4)

جلد چهارم «افسانه‌های ایرانی» ادامهٔ پروژهٔ گستردهٔ محمد قاسم‌زاده برای بازگرداندن قصه‌های عامیانهٔ ایران از مجموعه‌های پراکندهٔ فرهنگ مردم به چرخهٔ خواندن است. این مجلد نیز، مانند جلدهای پیشین، بر روایت‌هایی استوار است که پیش از ثبت مکتوب، عمدتا در حافظه و نقل شفاهی زیسته‌اند؛ داستان‌هایی که از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر رفته‌اند، در زبان راویان تغییر کرده‌اند و هر بار بخشی از محیط فرهنگی تازه را جذب کرده‌اند. قاسم‌زاده در این میان بیشتر نقش انتخاب‌کننده و بازنویس را دارد تا مولف به معنای متعارف؛ مسئلهٔ او حفظ عین صورت نخستین روایت نیست، بلکه ساختن متنی خواندنی از قصه‌هایی است که گاه از منابع فولکلور محلی و مجموعه‌های قدیمی‌تر گرد آمده‌اند. خود این جلد کتابی مفصل است و در چاپ‌های موجود نزدیک به هفتصد صفحه دارد. آنچه این پروژه را مهم می‌کند تنوع جغرافیایی و روایی افسانه‌هاست. قصه‌ای از بوشهر، مانند «عشق هرکجا بخواهد می‌آید» که در جلد چهارم ثبت شده، می‌تواند در کنار روایت‌هایی قرار گیرد که از مناطق و سنت‌های دیگری آمده‌اند. چنین هم‌نشینی‌ای نشان می‌دهد «افسانهٔ ایرانی» نام یک قالب واحد نیست. قصه‌های عاشقانه، حکایت‌های آزمون و سفر، روایت‌های مربوط به موجودات شگفت، داستان‌های زیرکی و فریب، و قصه‌هایی که در آن‌ها فاصلهٔ طبقاتی یا مانع خانوادگی باید پشت سر گذاشته شود، همگی می‌توانند زیر این عنوان قرار گیرند. یکی از ویژگی‌های مهم این افسانه‌ها تکرار الگوهاست. عاشق باید برای رسیدن به معشوق از مانعی عبور کند، فرزند کوچک‌تر برخلاف انتظار موفق می‌شود، موجودی فراطبیعی نقش یاری‌دهنده یا تهدیدکننده پیدا می‌کند، یا قهرمان با هوش و زبان بر نیرویی قدرتمندتر غلبه می‌کند. تکرار این ساختمان‌ها به معنای فقدان خلاقیت نیست؛ افسانه دقیقا از طریق تکرار و تغییر زندگی می‌کند. هر روایت تازه می‌تواند همان الگوی قدیمی را با نام‌ها، مکان‌ها، آداب و ارزش‌های محلی دوباره بسازد. بازنویسی قاسم‌زاده این جهان پراکنده را به فارسی معیار نزدیک می‌کند. چنین روشی برای خوانندهٔ عمومی مزیت روشنی دارد: قصه‌هایی که در منابع محلی یا پژوهش‌های تخصصی پراکنده‌اند، در قالبی نسبتا یکدست در دسترس قرار می‌گیرند. در مقابل، برای پژوهش زبان‌شناختی یا مردم‌شناختی باید به منابع اولیه بازگشت؛ زیرا لهجهٔ راوی، موسیقی گفتار، مکث‌ها و حتی واکنش شنوندگان بخشی از اجرای شفاهی بوده‌اند که در متن بازنویسی‌شده الزاما باقی نمی‌مانند. قوت مجموعه در حفظ همین تنوع روایی است، اما نباید آن را آرشیوی کامل و بی‌واسطه از فرهنگ شفاهی دانست. هر انتخاب و هر بازنویسی چیزی را برجسته و چیزی را کم‌رنگ می‌کند. ارزش جلد چهارم نیز در همین واسطه‌بودن شکل می‌گیرد: متنی که هم افسانه‌ها را از فراموشی دور می‌کند و هم یادآوری می‌کند که هیچ نسخهٔ مکتوبی آخرین شکل یک قصه نیست. افسانه وقتی از دهان یک راوی به متن و از متن دوباره به خواننده می‌رسد، دیگر دقیقا همان داستان نخستین نیست؛ اما شاید همین توان تغییرکردن دلیل اصلی دوام آن باشد. «افسانه‌های ایرانی» بیش از هر چیز نشان می‌دهد حافظهٔ جمعی چگونه گذشته را عینا حفظ نمی‌کند، بلکه آن را هر بار دوباره روایت می‌کند.