کتاب گزیده تذکره الاولیا

«گزیده تذکره الاولیا» از مجموعه‌ی «گزینه ادب پارسی» است که شهرام رجب‌زاده در این گزیده لغات دشوار را شرح داده است.
تذکره‌الاولیا کتابی عرفانی است به نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع، در شرح احوال بزرگان اولیا و مشایخ صوفیه. این کتاب مشتمل بر مقدمه و ۷۲ باب است که هریک به زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان یکی از عارفان و مشایخ تصوف می‌پردازد و ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیزشان را بیان می‌کند. عطار در مقدمه‌ی کتاب نحوه‌ی گزینش و تألیف مطالب را به روشنی بیان کرده است. بنا بر این مقدمه، نقل‌ها و روایت‌های تذکره‌الاولیا التقاطی از مطالب کتاب‌های دیگر است. این کتاب جزو شاهکارهای ادب فارسی است که در حدود سال ۶۱۷ قمری یعنی در آستانه‌ی تاخت و تاز مغولان در ایران نوشته شده است. دست‌نویس‌های معتبر تذکره‌ی‌الاولیاء تا قرن دهم، شامل همین 72 باب است، اما پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخ کبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را دربر دارد. بیشتر این پیوست از مآخذی برداشته شده که احتمالا در دسترس مولف تذکره‌ی‌الاولیاء نیز بوده و مطالب آن به شیوه‌ی تذکره‌ی‌الاولیاء نوشته شده است.
هر باب با عباراتی مسجع اوصاف هریک از اولیا را بیان می‌کند. این سرآغازهای مسجع و کوتاه خالی از تکلف نیست، اما پس از آن‌ها نثر کتاب بسیار ساده و روشن و استوار است. نخستین باب به حالات و سخنان امام صادق(ع) و آخرین باب به حسین بن منصور پارسی معروف به حلاج می‌پردازد. عطار نمونه‌هایی از رفتار، کردار، افکار و گفتار هر عارف را بیان می‌کند. او هر زندگی‌نامه را با یک متن دو سطری مسجع آغاز می‌کند و در این سطرها چکیده‌ی احوال و خصوصیات روحی و اخلاقی صاحب زندگی‌نامه را روایت می‌کند. در زندگی‌نامه‌های بلند، پس از این دو سطر چند قول درباره‌ی احوال او «نقل» می‌شود و سپس نمونه‌ی گفته‌های او می‌آید.
در بخشی از این کتاب در ذکر مالک دینار آمده است: «سبب توبه آن بود که او مردی سخت با جمال بود و دنیا دوست، و مال بسیار داشت، و او به دمشق می‌بود. و مسجد جامع دمشق، معاویه کرده بود، و آن را وقف بسیار بود. مالک را طمع آن بود که تولیت آن مسجد بدو دهند. پس برفت و در گوشه مسجد سجاده بیفکند، و یک سال پیوسته عبادت می‌کرد، به امید آن‌که هر که او را بدیدی، در نمازش یافتی. و با خود می‌گفت: اینت منافق. تا یک سال بر این برآمد. و شب از آن‌جا بیرون آمدی و به تماشا شدی. یک شب به طربش مشغول بود، چون یارانش بخفتند آن عودی که می‌زد از آن‌جا آوازی آمد که: یا مالک ان لاتئوب. ای مالک تو را چه بود که توبه نمی‌کنی؟ چون آن شنید دست از آن بداشت. پس به مسجد رفت، متحیر با خود اندیشه کرد. گفت: یک سال است تا خدای را می‌پرستم به نفاق، به از آن نبود که خدای را باخلاص عبادت کنم و شرمی بدارم از این چه می‌کنم، و اگر تولیت به من دهند نستانم...»
«گزیده تذکره الاولیا» کتابی است که علاقمندان به ادبیات عرفانی و زبان و ادب فارسی هر چندبار که آن را بخوانند باز هم از آن لذت می‌برند.