کتاب بازی موقعیت

چرا خبر ارتقای یک همکار یا خرید تازه‌ی یک آشنا گاهی دل آدم را می‌گیرد، آن هم وقتی خودش می‌داند این حس چندان منطقی نیست؟ کتاب «بازی‌ موقعیت (چرا اسیر رقابت و قیاس خود با دیگران می‌شویم و چگونه از آن دوری کنیم)» نوشته‌ی لورتا گرازیانو برونینگ به مقایسه‌ی اجتماعی، دلواپسی درباره‌ی جایگاه و عطش تأیید دیگران می‌پردازد؛ همان چیزی که در زبان روزمره به چشم‌وهم‌چشمی تعبیر می‌شود. نویسنده ریشه‌ی این حس‌ها را نه در ضعف اخلاقی و کمبود اراده، بلکه در ساختار مغز می‌جوید و می‌کوشد نشان دهد هر قدر سازوکارشان را بهتر بشناسیم، اختیار بیشتری بر آن‌ها پیدا می‌کنیم.
برونینگ استاد بازنشسته‌ی مدیریت در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و بنیان‌گذار موسسه‌ی Inner Mammal (پستاندار درون) است. او که دکترای تجارت بین‌الملل دارد، امروز بیشتر با روان‌شناسی تکاملی و شیمی مغز شناخته می‌شود. استدلال اصلی این کتاب هم بر همین پایه استوار است: ما مغز لیمبیک را از پستانداران پیشین به ارث برده‌ایم و این بخش کهن مغز هنوز به جایگاه ما در گروه حساس است. در طبیعت رتبه‌ی بالاتر به معنای دسترسی بهتر به منابع و فرصت‌های جفت‌یابی بود و مغز هنوز بر همان اساس عمل می‌کند. به روایت نویسنده وقتی جایگاه خود را بالاتر می‌بینیم، مغز با اندکی سروتونین پاداشمان می‌دهد؛ وقتی احساس می‌کنیم عقب مانده‌ایم، کورتیزول و استرس به سراغمان می‌آید. اکسی‌توسین نیز در کنار این دو در واکنش‌های غریزی ما به تأیید دیگران نقش دارد و مجموعه‌ی این مواد شیمیایی می‌تواند به نوعی وابستگی به تأیید بینجامد.
بخش نخست کتاب توضیح می‌دهد چرا این بازی‌ها بی‌وقفه ادامه دارند و برای این کار از بازی‌های موقعیت در میان جانوران و رقابت‌های اجتماعی انسان‌های نخستین آغاز می‌کند و به نمونه‌هایی از سراسر جهان می‌رسد. بخش دوم به درون مغز سر می‌زند و سروتونین و لذت برتری اجتماعی، کورتیزول و فشار ناشی از موقعیت را بررسی می‌کند. یکی از فصل‌های همین بخش با این عنوان آمده است که در ذهن ما همیشه دبیرستان در جریان است. ایده‌ی آن فصل این است که انعطاف‌پذیری عصبی در نوجوانی به اوج می‌رسد و مسیرهای ذهنی ساخته‌شده در سال‌هایی که محبوبیت و جایگاه در جمع همسالان اهمیتی بزرگ دارد، تا بزرگسالی با ما می‌ماند. به همین دلیل بسیاری از آدم‌ها احساس می‌کنند جهان را از پشت عینکی می‌بینند که در دوران دبیرستان ساخته شده است.
بخش پایانی به «جایگزین‌های سالم» برای بازی‌های موقعیت اختصاص داشته و در آن از ذهنیتی سالم برای رسیدن به سروتونین، گام‌های عملی در این مسیر و کمک به دیگران برای بیرون آمدن از این چرخه سخن گفته می‌شود. رویکرد کتاب بازآموزی مسیرهای عصبی است، به شکلی که نیاز مغز به پاداش برآورده شود و آدم بتواند بدون پایین کشیدن دیگران، احساس ارزشمندی کند. بنابراین مرور کتاب بازی‌های موقعیت برای کسانی مفید است که به روان‌شناسی مقایسه، حسادت و تأییدطلبی علاقه دارند، یا می‌خواهند بدانند شیمی مغز چه سهمی در رفتارهای اجتماعی روزمره دارد.