«مارکوس زوساک» در استرالیا به دنیا آمد و بزرگ شد، اما مادرش از آلمان و پدرش از اتریش به استرالیا مهاجرت کرده بودند. به همین دلیل، او در دوران کودکی داستانهای آنها درباره «جنگ جهانی دوم» را میشنید. پدر «زوساک» نقاش ساختمان بود (درست مانند کاراکتر «هانس هوبرمن») و هیچیک از والدینش تسلط چندانی به زبان انگلیسی نداشتند، با این حال، آنها شرایطی را فراهم کردند که فرزندانشان زمان زیادی را به مطالعه کتابها اختصاص دهند. «زوساک» در دوران نوجوانی تصمیم گرفت نویسنده شود. آثار او شامل کتاب «زیردست»، کتاب «مبارزه با روبن ولف»، کتاب «وقتی سگها گریه میکنند»، کتاب «من پیامرسان هستم»، و البته کتاب «کتابدزد» میشود. رمان «کتابدزد» با اختلاف شناختهشدهترین اثر اوست و به بیش از سی زبان ترجمه شده است.

رمان «کتابدزد» در آلمان در طول «جنگ جهانی دوم» و «هولوکاست» روایت میشود. «آدولف هیتلر»، رهبر «حزب نازی»، در سال ۱۹۳۴ به قدرت سیاسی در آلمان رسید و اجرای سیاستهای نژادپرستانه و توسعهطلبانه خود را آغاز کرد، که درنهایت به وقوع «جنگ جهانی دوم» انجامید. از جمله رویدادهای تاریخی که به شکل مستقیم بر فضای رمان تأثیر میگذارد، میتوان به حمله آلمان به «اتحاد جماهیر شوروی» در سال ۱۹۴۱ و بمباران شهرهای «مونیخ»، «اشتوتگارت»، و شهر خیالی «مولچینگ» توسط نیروهای «متفقین» در سالهای ۱۹۴۲ و ۱۹۴۳ اشاره کرد.
رمان «همهچیز روشن است» اثر «جاناتان سفران فوئر» و رمان «تاریخ عشق» اثر «نیکول کراوس»، هر دو آثاری معاصر مشابه با رمان «کتابدزد» هستند که به «هولوکاست» میپردازند و به سبک «پستمدرن» نوشته شدهاند. کتاب «چه چیزی گیلبرت گریپ را آزار میدهد» اثر «پیتر هجز» و کتاب «پیرمرد و دریا» اثر «ارنست همینگوی»، از جمله آثاری بودند که «زوساک» را در دوران نوجوانی به نویسنده شدن ترغیب کردند.
مرگ
خودِ «مرگ» راوی رمان «کتابدزد» است، و داستان در «آلمان نازی» و در دوران «جنگ جهانی دوم» رقم میخورد؛ بنابراین، احساس دائمی خطر و تعلیق بر فضای داستان حاکم است. راوی همچنین سرنوشت بیشتر شخصیتها، بهویژه جزئیات مرگ آنها را از پیش برای خواننده آشکار میکند. این شیوه نوعی متفاوت از تعلیق به وجود میآورد، بهگونهای که مخاطبین از بخشی از پایان داستان آگاه هستند، اما همچنان مشتاقانه میخواهند بدانند که شخصیتها چگونه به سرانجام خود میرسند.
بیشتر شخصیتهای داستان، مرگ یکی از عزیزانشان را تجربه میکنند و پس از آن با احساس «گناه بازمانده» روبهرو میشوند. درنهایت، مرگهای متعدد در رمان سایهای سنگین بر روایت میاندازد و این فرصت را برای مخاطبین به وجود میآورد تا از دریچه نگاه «مرگ» به رویدادها بنگرند—کاراکتری که از کار بیپایان خود خسته شده، هراسهای جنگ را به شکل مستقیم تجربه کرده، و به تعبیر خودش، «از انسانها به وحشت افتاده» است.
واژهها
«مارکوس زوساک» از طریق سبک نگارش خود، به شکل پیوسته اهمیت زبان را به مخاطبین یادآوری میکند. روایت چندپاره، سبک «پستمدرن» داستانگویی، و نثر شاعرانه، توجه مخاطبین را به واژههایی جلب میکند که داستان از طریق آنها روایت میشود، به گونهای که مخاطبین هرگز فرصت پیدا نمیکنند به صورت ناخودآگاه و بدون توجه به واژهها در جریان داستان غرق شوند. در خودِ رویدادهای رمان نیز بارها به اهمیت زبان اشاره میشود. درنهایت، «زوساک» به خود زبان، درست مانند «مرگ»، نوعی حضور و قدرت تأثیرگذاری فیزیکی میبخشد، به گونهای که انگار زبان هم به اندازه هر یک از شخصیتهای داستان، موجودیتی مستقل و کنشگر دارد.
مانند بسیاری از رمانهایی که درباره حکومتهای سرکوبگر نوشته شدهاند، بخش بزرگی از شرارت موجود در داستان در قالب پروپاگاندا و سرکوب آزادی بیان و زبان نمود پیدا میکند، از جمله سوزاندن کتابها به دست «نازیها». داستانی که یکی از کاراکترها به نام «مکس واندنبورگ» مینویسد، چکیدهای از دیدگاههای «زوساک» درباره قدرت واژههاست. در این داستان، «هیتلر» کسی است که زبان را برای اهداف شرورانه به کار میگیرد، در حالی که شخصیت اصلی داستان، «لیزل»، که زبان را از صمیم قلب دوست دارد، با خواندن و نوشتن واژههای خودش میتواند در برابر «هیتلر» ایستادگی کند. او با استفاده از این واژهها، پناهگاهی برای خودش و «مکس» میسازد تا از آنها در برابر دنیای بیرحم بیرون محافظت کند.
بخشهای پایانی کتاب خود «لیزل» («کتابدزد»)، تمام این مفاهیم را در خود خلاصه میکند: «من از واژهها متنفر بودهام و به آنها عشق ورزیدهام، و امیدوارم آنها را به درستی به کار گرفته باشم.» پروتاگونیست داستان، «لیزل»، باید زبان و واژههایی را که پیشتر در اختیار «پیشوا» («هیتلر») بودهاند، از آنِ خود کند و آنها را برای اهداف نیک به کار بگیرد.
کتابها
موضوع کتابها ارتباطی نزدیک با مضمون واژهها و زبان دارد، که حتی در عنوان رمان نیز مورد اشاره قرار میگیرد. کتابها بهعنوان اشیایی فیزیکی، نقشی مهم را در پیشبرد داستان ایفا میکنند و روایت نیز حول کتابهای مختلفی شکل میگیرد که «لیزل» آنها را میدزدد یا به دست میآورد. سوزاندن کتابها به دست «نازیها» یکی از نقاط محوری داستان است. این رویداد نهتنها نمادی از سرکوب آزادی بیان است، بلکه نشاندهنده پذیرش قدرت خودِ کتابها نیز به حساب میآید، چون «هیتلر» از کتابهای مخالف با پروپاگاندا و تبلیغات ایدئولوژیک خود میترسد. «لیزل» از طریق بیرون کشیدن کتابی از میان شعلههای آتش، به شیوهای کوچک اما معنادار در برابر «هیتلر» ایستادگی میکند.
کتابها در این رمان تقریبا مانند شخصیتهایی مستقل هستند. یک کتاب مشخص آغازگر سفر «لیزل» است، کتابی دیگر در آغوشش از بین میرود، و «لیزل» در اوج ناامیدی، صفحات برخی از کتابهای دیگر را جدا میکند. کتاب خودِ «لیزل»، یعنی «کتابدزد»، هم به معنای واقعی و هم به معنای استعاری جان او را نجات میدهد. نوشتن این کتاب به او فرصت میدهد تا رنجها و مصیبتهایی را که دیده و تجربه کرده است، درک و پردازش کند. او از طریق تلاش برای «درست» به کار بردن زبان و واژهها، میتواند دنیای هولناکی را که در آن ساکن است، تا اندازهای تحت کنترل خود درآورد.
رنگها
«مرگ» هنگامی که روح انسانی را با خود میبرد، برای منحرف کردن ذهنش از این شغل، رنگ آسمان را به خاطر میسپارد. او داستان را با اشاره به رنگهای سه دیدار خود با «لیزل»، با لقب «کتابدزد»، آغاز میکند: سفید، سیاه و قرمز. این سه رنگ در کنار یکدیگر پرچم «نازیها» را تشکیل میدهد، که همچون رنگهای آسمان، سایه خود را بر سراسر داستان گسترده است.
«مرگ» طیف کامل رنگها را در آسمان میبیند و آنها را با زیبایی و زشتی و همچنین دو سر طیف وجود انسان پیوند میزند. او نمیتواند تصمیم بگیرد که آیا انسان در ذات خوب است یا شرور، زیباست یا زشت؛ اما درنهایت میپذیرد که انسان میتواند همزمان دارای هر دوی این ویژگیها باشد.
کتاب «نبرد من» اثر «آدولف هیتلر»، نمادی از همین ماهیت متناقض است: اثری درباره غایتِ نفرت و زشتی که «مکس» روی صفحات آن نقاشی میکند و داستانی زیبا را درباره دوستیاش با «لیزل» میآفریند. در پایان، «لیزل» نیز به تدریج درمییابد که وجود انسانها از طیفی گوناگون شکل گرفته است، همانطور که پیشتر آسمان را با توصیفی منحصربهفرد برای «مکس» شرح داده بود. «مرگ» میخواهد زیبایی و زشتی انسانها را برای «لیزل» توضیح دهد، اما سرانجام درمییابد که او از پیش این حقیقت را بهخوبی درک کرده است.