رمان «شهر شیشهای» در شهر «نیویورک» در دهه ۱۹۸۰ میلادی میگذرد—زمانی که شهر در حال تجربه تغییرات اجتماعی و اقتصادی قابلتوجهی بود. اگرچه «والاستریت» در دهه ۱۹۸۰، پس از یک دهه بیکاری و تورم بالا، دوباره رونق گرفت، اما همچنان میزان فقر در مناطق شهری پرتراکم، مانند «نیویورک سیتی»، چشمگیر بود. نرخ جرم و جنایت نیز در سراسر دهه ۱۹۸۰ در «نیویورک سیتی» نسبتا بالا بود، که احساس بیگانگی و استیصال را در بسیاری از ساکنان آن تشدید میکرد. تجربه شخصیت اصلی رمان، «کویین»، از زندگی در «نیویورک سیتی» بازتابدهنده همین احساس بیگانگی است؛ او همواره خود را از جهان اطرافش جدا و بیگانه احساس میکند، حتی با وجود این که میلیونها نفر در اطرافش حضور دارند.

رمان «شهر شیشهای» نخستین عنوان از مجموعه «سهگانه نیویورک» اثر «پال آستر» است و به شکل معمول در کنار دو اثر دیگر این مجموعه، کتاب «ارواح» و کتاب «اتاق دربسته»، به چاپ میرسد. نکته قابلتوجه این است که «سهگانه نیویورک» از نظر مضمون به یکدیگر پیوند دارند، و دارای خط داستانی مشترک نیستند. هر سه رمان، داستانهای کارآگاهی «پستمدرن» به شمار میآیند که شخصیتهای مستقل خود را دارند و به معماهایی متفاوت میپردازند.
هر سه کتاب مجموعه «سهگانه نیویورک» از مشهورترین رمان کارآگاهیِ «پستمدرن»، کتاب «اعلان قرعه ۴۹» اثر «توماس پینچن»، تأثیر گرفتهاند. این رمان نیز مانند «سهگانه نیویورک»، یک معمای اصلی هیجانانگیز را مطرح میکند که هرگز به نتیجه و پاسخی قطعی نمیرسد و همزمان، به نقش ادبیات و تفسیر آثار ادبی میپردازد. افزون بر این، رمان «شهر شیشهای» دربردارنده ارجاعات متعدد به سایر آثار ادبی است.
همچنین، بخشی نسبتا طولانی از روایت به گفتوگوی «کویین» و «آستر» درباره رمان «دن کیشوت» اثر «میگل د سروانتس» اختصاص دارد. «دن کیشوت» و «شهر شیشهای» هر دو نمونههایی از «فراداستان» هستند، یعنی داستانهایی که به شکل آشکار به خیالی بودن و ماهیت ادبی خود اشاره میکنند.
هویت
شخصیت اصلی رمان «شهر شیشهای»، «دنیل کویین»، هویتهای گوناگونی را در طول داستان به خود میگیرد و مرز میان خویشتن و دیگران را مبهم میکند. برخی از هویتهایی که «کویین» میپذیرد، نسبتا ساده و قابلدرک هستند. برای مثال، او با نام مستعار «ویلیام ویلسون» مینویسد—نامی که اشارهای به داستان مشهور «ادگار آلن پو» درباره یک همزاد یا بدل است. با این حال، هویتهای دیگر این کاراکتر، ماجرا را پیچیدهتر میکند.
به عنوان نمونه، او پس از دریافت تماس تلفنی از فردی که به نظر میرسد به دنبال کارآگاهی به نام «پال آستر» میگردد، هویت «پال آستر» را میپذیرد. «کویین» در ابتدا تصور میکند «پال آستر» یک کارآگاه است، اما مدتی بعد متوجه میشود که او در واقع نویسنده است. باید به این نکته توجه داشت که «پال آستر» نام واقعی نویسنده رمان «شهر شیشهای» است. به نظر میرسد «آستر» با وارد کردن خود (یا دستکم نام خود) به داستان، میخواهد نشان دهد که چندپاره شدن هویت، بخشی ضروری در فرآیند نویسندگی است. «آستر» هنگام نوشتن رمان «شهر شیشهای»، هویت خود را تجزیه میکند تا شخصیت «کویین» را بیافریند، و سپس همان بخش از وجودش را بار دیگر تقسیم میکند تا شخصیتهای مختلفی را به وجود آورد که در برابر «کویین» قرار میگیرند. تمام این فرآیند تقسیم و چندپاره شدن، برای مخاطبین و شاید حتی خود «آستر»، بهعمد گیجکننده است.
«آستر» از چندپارگی هویت نویسنده استفاده میکند تا به تجربه گستردهتر از دست دادن احساس هویت بپردازد. شخصیت اصلی او، «کویین»، از پذیرفتن هویتهای جدید لذت میبرد؛ در واقع، او آگاهانه به دنبال چنین فرصتهایی میگردد. درنهایت، رمان مسئله چندپارگی هویت نویسنده را به کار میگیرد تا نشان دهد اگرچه ایفای نقش هویتهای متفاوت میتواند نوعی گریز از واقعیت باشد که هم مفید است و هم حتی لذتبخش، اما ممکن است هزینههای سنگینی نیز به همراه داشته باشد: اگر فرد مراقب نباشد، ممکن است احساس هویت و درک از خویشتن را بهطور کامل از دست بدهد.
زبان
شخصیتی به نام «استیلمن»، رویدادهای مهم کتاب «پیدایش»، بهویژه «سقوط انسان» و ماجرای «برج بابل»، را لحظاتی در نظر میگیرد که در آن، انسانها از زبان خداوند جدا شدند. از نظر «استیلمن»، پس از این جدایی، واژهها دیگر با اشیایی که توصیف میکنند، مطابقت ندارند. او هدف اصلی زندگی خود را بازآفرینی زبان خداوند قرار داده است، زیرا باور دارد این زبان، ترمیمکننده جهانی است که از نظر او دچار گسست و چندپارگی شده است.
باور «استیلمن» مبنی بر این که زبان هرگز نمیتواند بهطور کامل با آنچه توصیف میکند مطابقت داشته باشد، دیدگاهی مشترک میان او و فیلسوفان و نظریهپردازان ادبی «پستمدرن» است. «پستمدرنیستها» ایده وجود معنای ثابت و قطعی را به چالش میکشند و زبان را پدیدهای در ذات ناپایدار و سوژهای برای تفسیر میدانند. از دیدگاه آنها، زبان ابزاری است که به انسانها کمک میکند جهان خود را بسازند و معنای آن میتواند بر اساس زمینههای تاریخی و فرهنگی گوناگون تغییر کند. بنابراین، رمان «شهر شیشهای» بهوضوح اثری «پستمدرن» است، و بر چگونگی موفقیت یا شکست زبان در انتقال معنا تمرکز دارد.
علاوه بر این، استفاده «آستر» از نامها نیز بر محدودیتهای زبان تأکید میکند. بسیاری از شخصیتهای رمان نامهایی مشترک دارند یا نام شخص دیگری را برای خود برمیگزینند. به عنوان نمونه، «کویین» در مقطعی از داستان، نام و هویت تقریبا تمام شخصیتهای رمان را به خود میگیرد. با این حال، او خیلی زود درمییابد که پذیرفتن نامی جدید، او را به شخصی متفاوت تبدیل نمیکند.
نامها نیز مانند تمام عناصر دیگر زبان، نمیتوانند جوهره و ماهیت واقعی یک انسان را به تصویر بکشند یا ایجاد کنند، بلکه صرفا ابزاری ابتدایی هستند که انسانها برای شکل دادن به احساس هویت و متمایز کردن خود از دیگران به کار میبرند. «کویین» باور دارد که فقط با انتخاب نامی جدید میتواند هویتی تازه برای خود بسازد. اما چیزی که او متوجه نمیشود، همان ایدهای است که به دیدگاه اصلی رمان درباره زبان تبدیل میشود: زبان بهخودیخود کاربردی ندارد، مگر این که سرچشمهای از ادراک (انسان) به آن شکل ببخشد و معنایی برایش بیافریند.
ادبیات
کتاب «شهر شیشهای» به کاوش در ارزش ادبیات و مفهوم تفسیر میپردازد. این تم به شکل آشکار در صحنهای نمایان میشود که «کویین» به دیدار «پال آستر» میرود و آنها درباره اثر کنونی «آستر»، مقالهای درباره «دن کیشوت»، گفتوگو میکنند. کتاب «دن کیشوت» که در دو بخش در سالهای ۱۶۰۵ و ۱۶۱۵ به چاپ رسید، اغلب نخستین رمان مدرن نامیده میشود.
پژوهشگران و منتقدان ادبی قرنهاست که درباره «دن کیشوت» اظهارنظر و پژوهش کردهاند و همواره توانستهاند نکتههایی تازه را در صفحات آن بیابند. مقاله «آستر» نیز تفسیری دیگر از این شاهکار مشهور ادبیات جهان است که به پرسشی اساسی درباره روایت رمان پاسخ میدهد. «آستر» هم بهعنوان یکی از شخصیتهای داستان و هم نویسنده واقعی رمان «شهر شیشهای»، به این نکته میپردازد که تفسیر ادبی ارزشمند است زیرا میتواند نوعی حقیقت پنهان درباره رفتار انسان را آشکار کند و در عین حال، بینشی مهم را درباره خود اثر ادبی در اختیار مخاطبین قرار دهد.
با این حال، «آستر» در مقام نویسنده، حتی هنگام انتقال این نکته، از طریق خلق رمانی همچون «شهر شیشهای» که در برابر تفسیر از خود مقاومت نشان میدهد، آن را نقض یا دستکم پیچیدهتر میکند. «آستر» بهعمد نشانههایی ظاهری را در سراسر داستان قرار میدهد که مخاطبین را به تفسیر و کشف معنا ترغیب میکند، در حالی که همزمان به این موضوع میپردازد که چنین تفسیرهایی تقریبا غیرممکن هستند.
این اظهارات متناقض، قابلاعتماد بودن راوی را زیر سؤال میبرد و داستانی را که از ابتدا نیز گیجکننده بوده است، بسیار پیچیدهتر و نفوذناپذیرتر میکند. با این وجود، اگرچه رمان در برابر شیوههای سنتی تفسیر میایستد، خود را تفسیرناپذیر به حساب نمیآورد و نمیگوید که هرگونه تلاش برای تفسیر بیهوده است. در عوض، رمان «شهر شیشهای» از مخاطبین میخواهد روشهای سنتی تفسیر را زیر سؤال ببرند و ابهام را بهعنوان یکی از جنبههای ضروری تجربه مطالعه بپذیرند.