کتاب پناهندگان پیشاور

کتاب «پناهندگان پیشاور» اثری واقع‌گرایانه از محمد طعان، نویسنده و پزشک جراح لبنانی است که به کالبدشکافی پیامدهای انسانی جنگ و آوارگی در اواخر قرن بیستم می‌پردازد. این رمان که ابتدا به زبان فرانسوی منتشر شد، حاصل نگاه دقیق و جراحانه‌ی نویسنده‌ای است که خود تجربه‌ی حضور در مناطق بحرانی را داشته و رنج بشر را از نزدیک لمس کرده است و روایتگر سفر اجباری یک خانواده ی مسلمان افغان به نام رشید و همراهانش است که پس از ویرانی کاشانه ی خود، راهی کمپ‌های پناهندگی در شهر پیشاور پاکستان می‌شوند.
داستان در اواخر دهه ی ۱۹۸۰ میلادی و در مقطع حساس خروج نیروهای شوروی از افغانستان جریان دارد؛ زمانی که آتش درگیری‌های داخلی میان گروه‌های مختلف برای تصاحب قدرت شعله‌ور گشته و خانواده‌های بی‌شماری را به کام نیستی کشانده است. درونمایه ی اصلی این رمان بر واکاوی زیست معلق پناهجویان در تلاطم سیاست‌های جهانی و تندروی‌های مذهبی استوار است. محمد طعان با پرهیز از شعارزدگی، دشواری‌های روزمره‌ی زندگی در اردوگاه‌ها، فقر مطلق، گردوغبار و فقدان دسترسی به کمترین امکانات بهداشتی را به تصویر می‌کشد. نویسنده به نقد جریان‌های فکری منحرفی می‌پردازد که از استیصال پناهندگان برای ترویج خشونت و شکل‌دهی به گروه‌های افراطی بهره‌برداری می‌کنند.
از نگاه طعان، پیشاور در آن برهه‌ی تاریخی، تنها یک شهر مرزی نیست، بلکه نمادی از مسخ شدن هویت انسانی در چرخ‌دنده‌های جنگ‌های نیابتی است. او به خوبی بررسی می‌کند که چگونه خروج یک قدرت استعمارگر لزوما به معنای طلوع صلح نیست، بلکه گاهی آغازگر فصل تازه‌ای از خون‌ریزی‌های داخلی و رقابت‌های قدرت‌طلبانه است که بیشترین آسیب آن متوجه بدنه ی نحیف خانواده و ارزش‌های اصیل فرهنگی می‌شود.
بخش مهمی از قدرت روایی کتاب مدیون تخصص پزشکی نویسنده است که باعث شده توصیف آسیب‌های جسمی و روانی ناشی از جنگ با دقتی کم‌نظیر ارائه شود. در این اثر بدن مجروح انسان به مثابه‌ی بومی نگریسته می‌شود که تاریخ سرکوب و آوارگی بر آن نقش بسته است. شخصیت‌های داستان در میانه‌ی نبرد برای بقا، با بحران معنا و فروپاشی روابط انسانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اما در عین حال بارقه‌هایی از امید برای حفظ کرامت و جستجوی آینده‌ای بهتر در متن روایت جاری است.
کتاب «پناهندگان پیشاور» با لحنی جدی و تلخ، مرثیه‌ای برای انسان‌های فراموش‌شده‌ای است که هویتشان در زیر شماره‌های پناهندگی مدفون گشته و به مخاطب یادآوری می‌کند که فاجعه ی جنگ، فراتر از مرزهای جغرافیایی، روح و روان نسل‌های متمادی را درگیر می‌کند.