کتاب مادر

«مادر» نوشتهٔ فلوریان زلر، نمایشنامه‌نویس فرانسوی، متنی کوتاه و فشرده دربارهٔ مادری است که با خروج فرزندان از خانه، ناگهان با پرسشی روبه‌رو می‌شود که سال‌ها فرصت نکرده بود از خودش بپرسد: اگر تمام هویت یک زن حول خانواده ساخته شده باشد، وقتی خانواده شکل سابقش را از دست می‌دهد چه چیزی از آن هویت باقی می‌ماند؟ نمایشنامه در سال ۲۰۱۰ نوشته و اجرا شد و در فارسی با ترجمهٔ ساناز فلاح‌فرد از سوی انتشارات علمی و فرهنگی، در مجموعهٔ «درام معاصر فرانسوی»، منتشر شده است. «مادر» بعدها همراه با «پدر» و «پسر» سه‌گانه‌ای را شکل داد که خود زلر آن را سه‌گانه‌ای تا حدی ناخواسته دربارهٔ خانواده، رنج و ناپایداری ادراک می‌داند. شخصیت مرکزی، آن، زنی است که سال‌های زندگی‌اش را صرف همسر، فرزندان و خانه کرده است. حالا بچه‌ها رفته‌اند، رابطه‌اش با شوهر فاصله گرفته و پسرش، نیکولا، دیگر محور دائمی زندگی او نیست. آن به شوهرش مشکوک است، از زن جوانی که در زندگی پسرش حضور دارد خوشش نمی‌آید و گذشته‌ای را به یاد می‌آورد که در آن هنوز برای خانواده ضروری بود. بازگشت موقت پسر کافی است تا امیدی در او زنده شود؛ اما زلر از همان ابتدا اجازه نمی‌دهد بفهمیم کدام بخش از آنچه می‌بینیم واقعا رخ می‌دهد و کدام بخش حاصل ترس، آرزو یا خیال مادر است. ساختار نمایشنامه مهم‌تر از پیرنگ آن است. صحنه‌هایی که ظاهرا یک‌بار اتفاق افتاده‌اند دوباره بازمی‌گردند، اما جزئیات تغییر کرده‌اند؛ جمله‌ای جابه‌جا شده، موقعیتی معنای دیگری پیدا کرده یا شخصیتی رفتاری متفاوت دارد. تماشاگر یا خواننده به‌تدریج همان بی‌ثباتی‌ای را تجربه می‌کند که ذهن آن تحمل می‌کند. زلر واقعیت بیرونی را از چشم‌انداز مطمئن نمایش نمی‌دهد؛ ما درون ادراک مادری قرار می‌گیریم که مرز میان آنچه هست، آنچه از آن می‌ترسد و آنچه آرزو می‌کند دیگر چندان روشن نیست. از همین‌جا «مادر» با «پدر» نسبت پیدا می‌کند. در هر دو نمایشنامه، زلر به‌جای توضیح اختلال یا رنج شخصیت از بیرون، فرم نمایش را چنان تنظیم می‌کند که مخاطب بخشی از سردرگمی او را تجربه کند. تفاوت در منشأ بحران است. در «مادر» مسئله بیشتر از تنهایی، احساس کنار گذاشته‌شدن و فروپاشی نقشی می‌آید که شخصیت سال‌ها هویت خود را بر آن بنا کرده است. نمایشنامه را می‌توان دربارهٔ افسردگی و وابستگی عاطفی خواند، اما زلر از ارائهٔ تشخیص بالینی مشخص خودداری می‌کند. نقطهٔ قوت اثر در همین تبدیل وضعیت روانی به ساختمان نمایشی است. تکرارها، تغییرهای جزئی و حذف مرز میان واقعیت و خیال، تنهایی شخصیت را از موضوعی برای گفت‌وگو به تجربه‌ای نمایشی تبدیل می‌کنند. محدودیت اثر نیز به همین روش مربوط است. اگر خواننده با منطق تکرارشونده و تعلیق واقعیت همراه نشود، بعضی صحنه‌ها ممکن است بیش از آنکه ضروری به نظر برسند، شبیه تمرین فرمی جلوه کنند. همچنین تصویر مادر بسیار شدید و متمرکز بر بحران است و قرار نیست نمایندهٔ تجربهٔ مادری به‌طور کلی باشد. «مادر» در نهایت دربارهٔ زنی نیست که فقط از رفتن فرزندش ناراحت است. زلر پرسش دشوارتری طرح می‌کند: وقتی سال‌ها برای دیگران ضروری بوده‌ای، چگونه می‌توانی دوباره زندگی‌ای پیدا کنی که ارزشش وابسته به نیاز دیگران به تو نباشد؟