کتاب کنستانتین

«کنستانتین» نوشته‌ی جان شرلی، نمونه‌ای قابل‌توجه از اقتباس ادبی یک فیلم فانتزی تاریک است که می‌کوشد به جهان و شخصیت‌های منبع سینمایی خود عمق بیشتری ببخشد. این رمان بر پایه‌ی فیلمی به همین نام از سال ۲۰۰۵ نوشته شده؛ فیلمی که خود برداشتی آزاد از مجموعه کمیک «هل‌بلیزر» بود. با این حال، کتاب شرلی صرفا بازنویسی صحنه‌به‌صحنه‌ی فیلم نیست، بلکه تلاشی است برای تبدیل یک روایت اکشن و پرتحرک سینمایی به متنی که از نظر روان‌شناختی، اسطوره‌ای و اتمسفریک غنی‌تر باشد. محور اصلی اثر، نبردی نیابتی میان بهشت و جهنم بر سر سرنوشت انسان‌ها است؛ نبردی که در آن زمین به صفحه‌ای برای آزمایش، وسوسه و معامله بدل شده و جان کنستانتین، با تمام بدبینی، خشم و فرسودگی‌اش، در میانه‌ی این بازی بزرگ ایستاده است. شخصیت اصلی داستان، جن‌گیری است که گذشته‌ای تیره و آینده‌ای از پیش محکوم دارد. کنستانتین در نوجوانی دست به خودکشی زده و همین امر، مطابق قواعد جهان داستان، روح او را برای جهنم نشان‌گذاری کرده است. اکنون که به سرطان ریه‌ی پیشرفته مبتلا شده و پایان خود را نزدیک می‌بیند، می‌کوشد با بازگرداندن شیاطین متجاوز به جهنم، نوعی تراز اخلاقی ایجاد کند و راه خود را به رستگاری بخرد. اما یکی از نکات مهم اثر در همین‌جا نهفته است: کنستانتین از سر ایمان عمل نمی‌کند، بلکه انگیزه‌اش آمیزه‌ای از ترس، خودخواهی، خشم و نوعی مسئولیت اجباری است. همین وضعیت، ایده‌ی رستگاری از طریق «نوع‌دوستی خودخواهانه» را به یکی از درون‌مایه‌های اصلی رمان تبدیل می‌کند. داستان با ورود آنجلا دادسون، کارآگاه پلیسی که در پی کشف راز مرگ خواهر دوقلویش ایزابل است، شکل می‌گیرد. مرگ ایزابل خودکشی اعلام شده، اما آنجلا این توضیح را نمی‌پذیرد و همین تردید او را به کنستانتین می‌رساند. روند تحقیق به‌تدریج از یک معمای جنایی به بحرانی متافیزیکی گسترش می‌یابد، زیرا کنستانتین درمی‌یابد که تعادل میان نیروهای آسمانی و اهریمنی در حال برهم خوردن است. طرح مامون برای ورود به جهان انسان‌ها، استفاده از نیزه‌ی سرنوشت و تبدیل بدن آنجلا به میزبان، به داستان ابعادی آخرالزمانی می‌بخشد و آن را از سطح یک پرونده‌ی شخصی به سطح نبردی کیهانی ارتقا می‌دهد. یکی از مهم‌ترین امتیازهای رمان، توانایی جان شرلی در تعمیق جهان درونی شخصیت‌ها است. جایی که فیلم بیشتر بر تصویر، ضرب‌آهنگ و جلوه‌های بصری تکیه دارد، رمان امکان می‌دهد خواننده به ذهن تاریک کنستانتین نزدیک شود و استیصال او را از درون لمس کند. ترس از مرگ، نفرت از سکوت خدا، آگاهی از تباهی جسم، و در عین حال سرسختی طعنه‌آلود او، در کتاب با وضوح بیشتری شکل می‌گیرد. همچنین شخصیت آنجلا در این نسخه از حالت ابزاری صرف بیرون می‌آید و کشمکش او با ایمان، تردید و زخم‌های گذشته، حضوری ملموس‌تر پیدا می‌کند. از سوی دیگر، شرلی در توصیف فضای نوآر و صحنه‌های ماورایی بسیار موفق است. جهنم، شیاطین، مناسک جادویی و حضور فرشتگان در نثر او با حس خفقان، زوال و آشوب همراه می‌شود و به اثر کیفیتی تصویری و گروتسک می‌دهد. با این حال، کتاب از محدودیت‌های فیلمنامه‌ی اصلی رها نیست. ساختار آن همچنان تا حدی تابع الگوهای آشنای اکشن هالیوودی باقی می‌ماند و در پرده‌ی پایانی، شتاب روایت و تأکید بر رویارویی نهایی، فرصت تأمل فلسفی بیشتری را از اثر می‌گیرد. همچنین برای خوانندگانی که کنستانتین را در قالب پیچیده‌تر و تلخ‌تر کمیک‌های اصلی می‌شناسند، این نسخه ممکن است بیش از حد رام و سینمایی به نظر برسد. با وجود این، «کنستانتین» رمانی موفق در حوزه‌ی اقتباس ادبی است که توانسته به داستانی پرهیجان، وزن روانی و اسطوره‌ای بیشتری بدهد و چهره‌ی ضدقهرمانی را ترسیم کند که میان کفر، ایمان و ضرورت فداکاری معلق مانده است.