کتاب تاریخ زبان های ایرانی

حسن رضایی باغ‌بیدی در کتاب «تاریخ زبان‌های ایرانی»، حاصل سال‌ها پژوهش و تدریس خود در کرسی‌های ایران‌شناسی جهان را در قالب اثری مدون ارائه کرده است. این کتاب که طرح اولیه آن در دانشگاه اوساکای ژاپن بسته شد، تلاشی است منسجم برای ترسیم نقشه‌ای دقیق از یکی از کهن‌ترین و اثرگذارترین شاخه‌های خانواده زبانی هندواروپایی. نویسنده در این اثر، مخاطب را به سفری درازمدت در بستر زمان می‌برد؛ سفری که از اواسط هزاره دوم پیش از میلاد و با طنین زبان اوستایی آغاز می‌شود و تا روزگار کنونی که زبان فارسی پرچمدار این خانواده است، امتداد می‌یابد. در این پژوهش، مسئله زبان فراتر از یک ابزار ارتباطی دیده شده تو گویی میراثی زنده تحلیل می‌شود که مرزهای جغرافیایی آن از ترکستان چین در شرق تا آناتولی در غرب، و از قفقاز در شمال تا کرانه‌های خلیج فارس گسترده است.
ساختار کتاب بر پایه نظمی تاریخی و زبان‌شناختی بنا شده است. باغ‌بیدی پس از تبیین جایگاه زبان‌های هندواروپایی و آریایی، به سراغ دوران باستان می‌رود و زبان‌های اوستایی، فارسی باستان، مادی و سکایی را واکاوی می‌کند. اما شاید نقطه عطف تحلیل‌های فنی کتاب را بتوان در تفکیک هوشمندانه میان زبان‌های ایرانی میانه شرقی و غربی جستجو کرد. نویسنده در این بخش، خواننده را با ساختار و دستور زبان‌هایی همچون سغدی، خوارزمی، بلخی و پارتی آشنا می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه این زبان‌ها حلقه وصلی میان شکوه باستان و تنوع گویش‌های نو بوده‌اند. او با بررسی متون و آثار باقی‌مانده، سیر تطور آوایی و دستوری را به گونه‌ای تشریح می‌کند که مسئله پیوستگی و تغییر در زبان‌های ایرانی برای مخاطب قابل فهم شود.
این اثر در حال حاضر از چنان اعتباری برخوردار است که در دانشگاه‌هایی نظیر مسکو و ونیز نیز به عنوان منبع درسی مورد استفاده قرار می‌گیرد. نگارش این کتاب در دوران فرصت مطالعاتی نویسنده در ژاپن و بازنگری‌های دقیق بعدی، باعث شده تا با متنی روبرو باشیم که از پراکندگی‌گویی فاصله گرفته و تمرکز خود را بر ارائه تصویری کلی اما دقیق از ساختارهای دستوری معطوف کرده است. باغ‌بیدی در فصل پایانی، با بررسی زبان‌های ایرانی نو، به تنوع شگفت‌انگیز گویش‌های معاصر از کردی و بلوچی تا آسی و پامیری می‌پردازد و استدلال می‌کند که خانواده زبان‌های ایرانی، پیکره‌ای زنده و پویاست که شناخت آن، کلید درک هویت تاریخی و فرهنگی مردمان این سرزمین است. مطالعه این کتاب برای هر پژوهشگری که به دنبال فهم ریشه‌های زبانی و تحولات تاریخی این پهنه جغرافیایی است، یک ضرورت علمی محسوب می‌شود.