کتاب اوپانیشاد (دو جلدی)

کتاب «اوپانیشادها (سرّ اکبر)» توسط شاه‌زاده محمد داراشکوه، فرزند پادشاه گورکانی هند، از زبان سانسکریت به فارسی برگردانده شده و سپس با تصحیح و تحقیق دکتر محمدرضا جلالی نائینی و همکاری دکتر تاراچند، فیلسوف و مورخ هندی، به طبع رسیده است. محمد داراشکوه، شاهزاده‌ی عارف‌مسلک هندی بود. او در حدود سال‌های ۱۰۴۰ تا ۱۰۶۰ هجری قمری (سده یازدهم هجری) با همکاری پاندیت‌های (عالمان) هندی، حدود پنجاه باب از دویست اوپانیشاد موجود را به فارسی ترجمه کرد. اما داستان این کتاب به ترجمه‌ی داراشکوه ختم نمی‌شود. پس از سقوط امپراتوری گورکانی، نسخه‌های خطی آن برای مدت‌ها نایاب ماند تا اینکه در قرن هجدهم میلادی، شرق‌شناس فرانسوی، انکتیل دوپرون، آن را از فارسی به لاتین برگرداند و جرقه‌ی شناخت اوپانیشادها را در غرب زد. دکتر جلالی نائینی، که به زبان‌های سانسکریت، پهلوی، انگلیسی، فرانسه و عربی تسلط کامل داشت، با همکاری دکتر تاراچند (نخستین فیلسوف تاریخ‌نگار هند)، نسخه‌ی خطی ارزشمند اوپانیشادها را یافت و با مقایسه‌ی آن با نسخه‌های قدیمی خطی و نیز متن اصلی سانسکریت- که خود داراشکوه نیز از آن استفاده کرده بود)، به تصحیح و ویرایشی علمی و دقیق آن دست زد. نتیجه‌ی این زحمات، اثری است مشتمل بر مقدمه‌ای مفصل، تعلیقات و حواشی و لغت‌نامه‌های سانسکریت-فارسی که برای پژوهشگران و عموم علاقه‌مندان، راهی روشن برای ورود به این دنیای اوپانیشادها می‌گشاید. اوپانیشادها، که واژه‌ای سانسکریت و دربردارنده‌ی معنای «نشستن شاگرد نزد استاد برای آموختن علوم سری و فراگیری حقیقت» است، در حقیقت بخش‌های موخر وداها (کهن‌ترین سرودهای هندو) هستند و البته مغز و هسته‌ی تعلیمات ودایی به شمار می‌آیند. این رسالات، از جهت درون‌مایه، دربردارنده‌ی مباحثی از ادب و علم کلام تا بنیان‌های شش‌گانه‌ی فلسفه‌ی هندوان می‌شود. در واقع، محتوای اصلی اوپانیشادها، که در این ترجمه منعکس شده، کاوشی است در بیکرانگی «برهمن» (حقیقت مطلق) و «آتمن» (روح فردی). این متون با زبانی اسرارآمیز و در قالب گفتگوهایی از جنس گفتگوهای سقراطی، میان استاد (گورو) و شاگرد (چلا)، به واکاوی پرسش‌هایی بی‌پاسخ می‌پردازند که همواره ذهن بشر را به خود مشغول داشته است: از ماهیت وحدت وجود و چیستی جهان مادی تا رابطه‌ی روح فردی با حقیقت کل. در نهایت، قابل ذکر است که کتاب حاضر شامل ترجمه‌ی حدود پنجاه اوپانیشاد از جمله مشهورترین آن‌ها، مانند اوپانیشادهای «کته»، «مونداکه»، «چاندوگیه»، «بریهدف-آرنیکه» و ... است.