کتاب انقلاب آلمان (1923_1917) (دو جلدی)

بخش دوم: این دقیقاً همان نقطه‌ای است که فلسفه‌ی تاریخ مارکسیستی از علم فاصله می‌گیرد و به اسطوره نزدیک می‌شود. زیرا علم از آینده خبر نمی‌دهد؛ بلکه علم فرضیه می‌سازد و آماده‌ی ابطال شدن است. ولی مارکسیسم از همان آغاز مدعی دانستن سرنوشت نهایی بشر است. این ادعا نه علمی است و نه فروتنانه؛ بلکه یکی از بزرگ‌ترین نمونه‌های غرور فکری در تاریخ اندیشه‌ی مدرن است. مارکسیست‌ها همواره ادعا کرده‌اند که نگرششان "دانش‌پایه" است. اما در عمل، تاریخ‌نگاری مارکسیستی یکی از کم‌دانش‌ترین و خشک‌ترین شیوه‌های نگاه به گذشته است. چرا؟ زیرا انسان را تنها از دریچه‌ی جایگاه اقتصادی می‌بیند. برای او عشق، غرور، آبرو، یاد، فرهنگ، تبار، زبان، آیین، میهن و خواستِ معنا، همگی چیزهایی فرعی‌اند. همه چیز باید به "طبقه" بازگردانده شود، چنان که گویی این واژه کلید همه‌ی رازهای تاریخ است. ولی تاریخ هرگز چنین ساده نیست. انسان‌ها بارها نشان داده‌اند که برای هویت خود بیش از نان ارزش می‌گذارند، برای باورهایشان بیش از آسایش می‌جنگند، برای میهن، فرهنگ یا یاد نیاکانشان جان می‌دهند، بی‌آنکه هیچ سود اقتصادی در کار باشد. سراسر سده‌ی بیستم گواه شکست این برداشت کودکانه مارکسیسم و نئومارکسیسم از انسان بود. با این همه، آن‌ها هر بار که واقعیت پیش‌بینی‌هایشان را در هم کوبید، به جای بازنگری در اندیشه‌ی خود، واقعیت را سرزنش کردند. فلسفه‌ی تاریخ مارکسیستی در ژرف‌ترین لایه‌ی نیز خود گرفتار یک خطای بنیادی است: این تصور که می‌توان پیچیدگی بی‌کران زندگی انسانی را به یک علت مسلط فروکاست. گویی همه‌ی جنگ‌ها، انقلاب‌ها، جنبش‌های فکری، آثار هنری، ادیان، اسطوره‌ها و دگرگونی‌های فرهنگی چیزی جز بازتاب روابط تولید نیستند. این نگاه نه تنها ساده‌انگارانه، بلکه نوعی نابینایی نظری است، چراکه هرچه را نتوان در قالب نظریه جا داد، یا نادیده می‌گیرد یا تحریف می‌کند. در کتاب بروئه، آدمیان دیگر آدمی نیستند، بلکه به برچسب بدل می‌شوند. کارگر، سرمایه‌دار، انقلابی، ضدانقلابی. همه درون جعبه‌هایی از پیش ساخته جای می‌گیرند. هیچ‌کس اجازه ندارد پیچیده باشد، هیچ‌کس اجازه ندارد همزمان چند انگیزه داشته باشد، هیچ‌کس اجازه ندارد برخلاف الگوی نظری رفتار کند. در نتیجه، تاریخ زنده به یک نمودار بی‌روح فروکاسته می‌شود.

بخش سوم: در واقع، فلسفه‌ی تاریخ مارکسیستی را می‌توان نوعی الهیات سکولار دانست. در مسیحیت، تاریخ به سوی رستگاری پیش می‌رود؛ در مارکسیسم، به سوی کمونیسم. در مسیحیت، مؤمنان منتظر نجات نهایی‌اند؛ در مارکسیسم، انقلابیون منتظر جامعه‌ی بی‌طبقه‌اند. در هر دو مورد، آینده به صورت وعده‌ای مقدس تصویر می‌شود که همه‌ی رنج‌های اکنون را توجیه می‌کند. تفاوت اصلی تنها در واژگان است، نه در ساختار ذهنی. از همین رو که این اندیشه تقریباً هرگز از شکست‌های خود درس نمی‌گیرد. پیش‌بینی‌هایش بارها فرو ریخته‌اند، برداشت‌هایش بارها نادرست از آب درآمده‌اند، سرمایه‌گرایی آن‌گونه که پیش‌بینی می‌شد فرو نپاشید، انقلاب‌های پرولتری در پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی رخ ندادند، طبقه‌ی کارگر به آن شکل یکپارچه و جهانی که وعده داده شده بود شکل نگرفت. اما هر شکست به جای آنکه نظریه را زیر سؤال ببرد، با توضیحی تازه توجیه شد. این دقیقاً رفتار یک دستگاه اعتقادی است، نه یک روش علمی. این همان بیماری همیشگی تاریخ‌نگاری مارکسیستی است: "ناتوانی در دیدن انسان آن‌گونه که هست." بزرگ‌ترین طنز ماجرا اینجاست که بروئه خود را تاریخ‌نگار انقلاب می‌داند، اما از بنیادی‌ترین حقیقت انقلابی ناآگاه است: "جهان هیچ بدهی‌ای به نظریه ندارد، جهان نوشته‌های مارکس را نمی‌خواند، جهان از دیالکتیک فرمان نمی‌برد، جهان به "بایستگی تاریخی" اعتنا نمی‌کند، بلکه جهان راه خود را می‌رود و هر پندار نادرستی را که در برابرش بایستد خرد می‌کند." تاریخ نه دادگاه تأیید مارکس است و نه آزمایشگاهی که برای اثبات نظریه‌های او ساخته شده باشد. تاریخ عرصه‌ی نیروهای بی‌شمار، اراده‌های متضاد، تصادف‌های تعیین‌کننده، شخصیت‌های استثنایی و رخدادهای پیش‌بینی‌ناپذیر است. هر فلسفه‌ای که بخواهد این آشوب عظیم را در قالب چند قانون آهنین زندانی کند، ناگزیر بخشی از واقعیت را قربانی خواهد کرد، و مارکس دقیقاً همین کار را می‌کند. اما بروئه هرگز این امکان را جدی نمی‌گیرد که شاید چارچوب فکری خودش نادرست باشد. او به جای بازخواست اندیشه‌ی خود، تاریخ را بازخواست می‌کند. به جای سنجش نظریه، جهان را متهم می‌کند. به جای آنکه از خود بپرسد چرا واقعیت با پیش‌بینی‌های ایدئولوژیک سازگار نیست، از واقعیت می‌خواهد که با ایدئولوژی سازگار شود. این دیگر پژوهش نیست؛ بلکه بندگی فکری است.

بخش پایانی: در پایان، این کتاب، نه کتابی درباره‌ی آلمان است، نه درباره‌ی انقلاب، و نه حتی درباره‌ی تاریخ. بلکه صرفا نمایش خودشیفتگی یک ایدئولوژی است؛ ایدئولوژی‌ای که آن‌چنان شیفته‌ی بازتاب خویش شده که تصویر خود را با واقعیت اشتباه گرفته است. ارزش هر تاریخ‌نگار در این است که آماده باشد اشتباه کند و باورهایش را در برابر داده‌ها به خطر اندازد. بروئه هرگز چنین خطری را نمی‌پذیرد. او به تاریخ گوش نمی‌دهد؛ تاریخ را آن‌قدر بازجویی می‌کند تا همان چیزی را بگوید که از آغاز می‌خواست بشنود. و همین است که کتابش را نه به یک پژوهش بزرگ، بلکه به یادمانی از جزم‌اندیشی، فروکاست‌گرایی، تقدیرباوری تاریخی و نابینایی فکری بدل می‌کند. برای مطالعه تاریخ جمهوری وایمار و اتفاق‌های سیاست داخلی آن، من کتاب: "دموکراسی بدون دموکرات‌ها؟، نوشته هندریک تُس" را پیشنهاد می‌کنم. امیدوارم متن من برایتان مفید بوده باشد. پیروز باشید

منظورتون از اینکه اندازه کتاب کوچیکه چیه؟

اتفاقا در خرج‌کردن پولم دقت کردم و مقاله این آقا (مجید صدر مجلس) رو نخریدم برای خوندن. از سمتی سعی کردم با خوندن کتاب بفهم مترجم چیکار کرده. جا برای نقادی باز هست اما برای نپدیرفتن هر نقدی هم.

چه ربطی داره این حرف شما به کتاب! تو این وانفسا مترجم بدبخت یک کتاب باارزش رو با هزار مشقت ترجمه کرده، اونم با این کیفیت ترجمه. مترجم کتاب حسن مرتضوی، برو رزومه‌شو ببین بعد حرف بزن. به جای دست درد نکنه تیکه میندازین؟ اصلا شما می‌دونین چند صفحه داره این دو جلد؟! یه سر بزن تو یه کتابفروشی ببین ارجاعات آخر کتاب رو ورق بزنی چقدر زمان می‌بره. انصاف خوب چیزی‌ست. چون درباره انقلاب مجانی چاپ کنه و خودش از فلاکت بمیره مترجم؟! فهم شما از انقلاب و سوسیالیسم، مفت‌بری و مجانی‌بودنه؟! یه شلوار لی یک میلیون، خرج اینترنت و هزینه موبایل شما چقدره؟ بیرون غذا پُرسی چنده؟! کرایه تهران تا اصفهان با اتوبوس چند شده؟ درآمد پایین ما و اقتصاد نابسامان رو با این حرفها نادیده نگیریم. متاسفم برای این نظرات عجیب غریب...

آقای حبیبی عصبانی نشوید. تیکه اندازی به «مترجم بدبخت» را در کجای کامنت من دیدید؟ مزد پایه کمتر از 9 میلیون تومان می‌شود و در بسیاری از استان‌ها از این عدد هم کمتر است. در این شرایط اولین چیزی که با دیدن قیمت 1 میلیونی این کتاب به ذهن انسان خطور می‌کند این است که چه کسانی می‌توانند آن را بخوانند؟ مسئله خیلی ساده است. مخاطب این کتاب کسانی هستند که هرگز نمی‌توانند آن را بخرند! حتی اگر در تمام سال از خریدن شلوار لی 1 میلیون تومانی اجتناب کنند! کسی نگفت کتاب باید مجانی باشد. حالا اگر شما می‌خواهید با «ورق زدن» ارجاعات کتاب مثل شمردن تعداد تکه‌های گوشت در یک پُرس غذا، یا با قیمت شلوار لی، قیمت این کتاب را نزد خودتان عادی بسازید مشکلی نیست. ولی این بحث عامیانه شما از زشتی وضع موجود اقتصاد تولید کتاب نمی‌کاهد. «مترجم بدبخت» هم وقتی با این شرایط زشت مواجه می‌شود می‌تواند با کارهای دیگری روزگار بگذراند و تن به بازی زشت تولید کتاب‌های لوکس و دست‌نیافتنی ندهد.

جناب علی، با یک حمله از پیش باخته جواب منو نوشتین. من شرایط رو خیلی بهتر از شما می‌دونم چون واقعا از خوردن و پوشیدن و... می‌زنم برای خرید کتاب. شرایط اقتصادی ناگوار، گرانی، گرانی کتاب و مافیای کتاب و...، در اینها هیچ شکی نیست. مترجم نمی‌تونه کار دیگه بکنه چون اگه حسن مرتضوی رو می‌شناختی می‌دانستی که این عزیز رسالت تاریخی و انسانی خودش رو ادا می‌کنه. حسن مرتضوی و امثال او رو تاریخ قضاوت خواهد کرد که با ترجمه متون اساسی و دوران ساز چه خدمتی به این مرز و بوم کرده. حسن مرتضوی اگه فرصت طلب بود الان چه داخل و چه خارج داشت زندگی بیخیال‌مآبانه خودش رو می‌کرد. دقیقا نمی‌دونم چرا نوشته من انقدر شما رو ناراحت کرد!