کتاب عصر قوهای زبان بسته

کتاب «عصر قوهای زبان‌بسته» با عنوان اصلی ترکی Devir، نوشته‌ی اجه تملکوران نویسنده و روزنامه‌نگار شناخته‌شده‌ی ترک، رمانی است که نگاهش را به یکی از فصل‌های تاریک تاریخ معاصر ترکیه معطوف می‌کند: روزهای پرالتهاب پیش از کودتای نظامی ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰... اما آنچه این اثر را از بسیاری از رمان‌های تاریخی مشابه متمایز می‌کند، زاویه‌ی دیدی است که تملکوران برای روایت انتخاب کرده؛ او به‌جای بازگو کردن ماجرا از منظر سیاستمداران یا تحلیل‌گران، این دوران را از چشم دو کودک، عایشه و علی، به تصویر می‌کشد.
عایشه دختری از خانواده‌ای طبقه‌ی متوسط و روشنفکر در آنکاراست، در حالی که علی از خانواده‌ای علوی و تهی‌دست در محله‌ای فقیرنشین به نام سیران‌باغلار برخاسته و برای کنترل اضطراب‌های درونی‌اش به یک تکه نخ وابسته است. این تفاوت طبقاتی به‌جای آنکه دو کودک را از هم دور کند، پیوندی رازآلود میان دنیای خیالی‌شان شکل می‌دهد؛ دنیایی که در دل آشوب سیاسی، خشونت خیابانی و ترس فراگیر بزرگسالان، برای خودشان می‌سازند. رمان با پیش‌بردن روایت هم‌زمان از زبان این دو راوی کودک، نشان می‌دهد که چگونه بحران‌های کلان سیاسی، بی‌آنکه کودکان زبان یا منطق آن را بفهمند، به آرامی وارد خانه، مدرسه، محله و حتی ذهن آن‌ها می‌شود.
استعاره‌ی محوری کتاب که نامش نیز از آن گرفته شده، به قوهای پارک کوغولوی آنکارا بازمی‌گردد؛ پرندگانی که برای جلوگیری از پرواز، بال‌هایشان جراحی و ناتوان شده بود. این تصویر در دل داستان به نمادی از جامعه‌ای بدل می‌شود که پس از کودتا، امکان سخن گفتن و بیان حقیقت را از دست می‌دهد؛ همان‌گونه که عنوان اصلی کتاب «Devir» به معنای دوران یا چرخه‌ی انتقال، به تکرار ظلم و مظلومیت از نسلی به نسل دیگر اشاره دارد. عایشه و علی با تصمیم کودکانه‌شان برای نجات یکی از این قوها، امیدی نمادین برای بازیابی آزادی و معصومیتی می‌سازند که گویی از کل جامعه گرفته شده است.
لحن تملکوران در این اثر ترکیبی است از روایتی زنده و ریتم‌دار با لحظاتی نسبتا شاعرانه؛ او موفق می‌شود التهاب و شتاب رویدادهای سیاسی را در کنار دنیای درونی، تخیلات و رازهای کودکانه‌ی دو شخصیت اصلی بنشاند، بی‌آنکه به شعارزدگی سیاسی بیفتد. «عصر قوهای زبان‌بسته» هم بازخوانی حافظه‌ای جمعی از یکی از نقاط عطف تاریخ ترکیه است و هم تأملی درباره‌ی نحوه‌ی انتقال یا فراموشی این خاطرات میان نسل‌ها.