کتاب فلسفه برای مبارزان

«فلسفه برای مبارزان» کتابی کوتاه از آلن بدیو است که برونو بوستیلز آن را به انگلیسی ترجمه کرده و انتشارات ورسو در سال ۲۰۱۲ منتشر کرده است. کتاب از سه متن اصلی «رابطهٔ معماگونهٔ فلسفه و سیاست»، «چهرهٔ سرباز» و «سیاست به‌مثابه دیالکتیک غیرتعبیری» و ضمیمه‌ای دربارهٔ بحران سیاسی کبک تشکیل شده است. عنوان ممکن است تصور یک راهنمای عملی برای فعالان سیاسی ایجاد کند، اما حتی مقدمهٔ مترجم نیز هشدار می‌دهد که پروژهٔ بدیو دقیقا چنین نیست: فلسفه، از نظر او، نباید به مبارزان بگوید «چه باید کرد». سیاست یکی از حوزه‌هایی است که حقیقت‌هایی تولید می‌کند و فلسفه باید امکان اندیشیدن به آن‌ها را فراهم کند. این تمایز برای فهم کتاب اساسی است. در دستگاه بدیو، فلسفه خود تولیدکنندهٔ حقیقت سیاسی نیست. حقیقت‌ها در چهار قلمرو علم، هنر، عشق و سیاست پدید می‌آیند و فلسفه می‌کوشد امکان هم‌زمان اندیشیدن به آن‌ها را فراهم کند. سیاست مورد نظر او نیز پیش از هر چیز سیاست رهایی‌بخش و برابری‌خواه است، نه صرفا مدیریت دولت، رقابت انتخاباتی یا سنجش افکار عمومی. به همین دلیل، او رابطهٔ سیاست و فلسفه را عمدا از الگوی «فیلسوفی که برای جامعه برنامه می‌نویسد» دور می‌کند. «مبارز» در عنوان نیز بیشتر یک موضع ذهنی و عملی است تا عنوان عضویت در سازمانی خاص. برای بدیو، سوژه زمانی شکل می‌گیرد که فرد یا جمع به امکانی تازه برای برابری وفادار بماند و پیامدهای آن را دنبال کند. این تصور با مفهوم مشهور «رویداد» در فلسفهٔ او پیوند دارد: گسستی که چیزی را ممکن می‌کند که در نظم پیشین قابل تصور نبوده است. مبارزه سیاسی از این منظر حفظ وفاداری به آن امکان تازه است، نه صرفا کسب قدرت دولتی. فصل «چهرهٔ سرباز» پیچیده‌ترین و بحث‌برانگیزترین بخش کتاب است. بدیو به جای ستایش جنگ، به تغییر تاریخی تصویر قهرمان سیاسی می‌پردازد و از خودگذشتگی، انضباط و نسبت فرد با امر جمعی سخن می‌گوید. اما همین زبان قهرمانی و فداکاری می‌تواند برای خوانندهٔ امروز مسئله‌ساز باشد؛ به‌ویژه با توجه به وفاداری دیرپای بدیو به سنت مائوئیستی و دفاع او از «فرضیهٔ کمونیستی». خود بدیو شکست دولت‌هایی را که کمونیستی نامیده شده‌اند پایان ایدهٔ کمونیسم نمی‌داند و میان آن دولت‌ها و آرمان برابری‌خواهانه‌ای که از آن دفاع می‌کند تمایز می‌گذارد. منتقدانی نیز این جداسازی و تصور او از کنش سیاسی را به دلیل کم‌توجهی به نهادها، کثرت‌گرایی و خطرهای سیاست انقلابی به چالش کشیده‌اند. قوت «فلسفه برای مبارزان» در فشردگی آن است. خواننده بدون ورود به معماری دشوار «هستی و رویداد» با برخی از مهم‌ترین مفاهیم سیاسی بدیو حقیقت، سوژه، برابری، رویداد و وفاداری روبه‌رو می‌شود. همین فشردگی محدودیت کتاب نیز هست: بسیاری از گزاره‌ها بدون دستگاه فلسفی گسترده‌تر او بیش از اندازه قطعی یا انتزاعی به نظر می‌رسند و استدلال دربارهٔ «کمونیسم» گاهی فاصلهٔ زیادی با پرسش‌های نهادی و تجربی سیاست واقعی دارد. کتاب سرانجام پرسشی را باز نگه می‌دارد که از خود بدیو نیز بزرگ‌تر است: آیا سیاست فقط هنر ادارهٔ آن چیزی است که وجود دارد، یا گاهی باید نام امکانی را حفظ کند که هنوز هیچ نهادی برای آن وجود ندارد؟