کتاب رضاخان و توطئه تجزیه ایران (1)

کتاب «رضاخان و توطئه تجزیه ایران (۱) تاریخ نانوشته اشغال ایران توسط انگلیس و شوروی پس از جنگ جهانی اول در عملیات انزلی» نوشته حمید عشقی، پژوهشی مستند بر پایه منابع پراکنده تاریخی است که واقعه اشغال ایران توسط قوای انگلیس و شوروی پس از پایان جنگ جهانی اول را با تمرکز بر عملیات انزلی واکاوی می‌کند. نویسنده نقطه آغاز تحولات را حمله ارتش شوروی به بندر انزلی در تاریخ "۲۸" اردیبهشت "۱۲۹۹" قرار می‌دهد؛ رخدادی که منجر به عقب‌نشینی و تخلیه نیروهای بریتانیایی از گیلان شد. در غیاب قدرت مرکزی و خلأ نظامی ناشی از این خروج، نیروهای محلی کنترل منطقه را به دست گرفته و جمهوری سوسیالیستی گیلان را اعلام کردند. کتاب در این بخش، مسائل مرتبط با نهضت جنگل، ائتلاف‌های شکننده و آشوب‌های درونی این جمهوری تازه‌تأسیس را با ارجاع به وقایع‌نگاری‌های آن دوره بررسی می‌کند.
با اعلام استقلال در گیلان، حکومت مرکزی قوای قزاق را برای سرکوب نیروهای بلشویک به منطقه اعزام کرد. داده‌های کتاب نشان می‌دهد که این قوا طی دو مرحله عملیات برای بازپس‌گیری انزلی با ناکامی مطلق مواجه شده و در نهایت به قزوین عقب نشستند. عشقی در اینجا بر مسیر نظامی رضاخان میرپنج تمرکز می‌کند که به عنوان یکی از فرماندهان در دور اول این نبردها طعم شکست را چشیده بود. روند وقایع به‌گونه‌ای رهگیری می‌شود که نشان می‌دهد چگونه این عقب‌نشینی نظامی، زمینه‌ساز تغییر مسیر نیروهای قزاق به سمت تهران، تصرف پایتخت در کودتای "۳" اسفند "۱۲۹۹" و سپس تدارک ارتش برای سومین حمله به انزلی شد. پیروزی نهایی در این جبهه شمالی، پایه‌های استقرار کامل او در قدرت را مستحکم کرد. در کنار روایت این نبردها، وضعیت تشکیلات نظامی آن دوره ارزیابی می‌شود. مسائل مربوط به سازمان‌دهی، حوزه نفوذ و تقابل‌های بریگاد قزاق، ژاندارمری ایران و پلیس جنوب در مواجهه با تهدیدات خارجی تشریح شده‌اند. افزون بر این، پیامدهای کودتای ضد جمهوری سوسیالیستی گیلان، تغییرات سیاست داخلی و تفاهم‌نامه‌های جدید میان ایران، انگلستان و شوروی که بر اساس موازنه قوای پس از جنگ شکل گرفت، مورد بررسی قرار می‌گیرد. تحرکات همزمان در مازندران و رخدادهای «پاییز خونین انزلی» نیز با ذکر جزئیات میدانی مستندسازی شده‌اند.
بستر تاریخی کتاب حامل یک تقارن است؛ بندر انزلی که طی "۲۰" سال صحنه "۴" جنگ مجزا بود، همان نقطه‌ای است که دو دهه بعد، با هجوم مجدد روس‌ها و شکست سنگین ارتش مرکزی، نقطه پایان حاکمیت پهلوی اول را رقم زد. نویسنده برای تدوین این سیر روایی، به بررسی و تطبیق گزارش‌های متناقض تاریخی پرداخته است؛ به عنوان نمونه، تفاوت فاحش روایت‌های فرماندهان نظامی مانند امیراحمدی و سرتیپ درخشانی از میزان مقاومت یا فرار نیروها در جبهه انزلی ارزیابی شده و با اتکا به اسناد ایرانی و غیرایرانی، قطعات این وقایع به هم پیوند خورده‌اند. در نهایت این کتاب ابعاد پنهانی از چگونگی فروپاشی قاجار و برآمدن ساختار جدید قدرت را با تکیه بر اسناد نظامی روشن می‌سازد.