کتاب سفال و سفالگری در ایران

کتاب «سفال و سفالگری در ایران؛ از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر» نوشته سیف‌الله کامبخش‌فرد، پژوهشی باستان‌شناختی است که روند تطور این صنعت باستانی را در فلات مرکزی ایران طی 8 فصل تدوین کرده است.
نویسنده در فصول ابتدایی، مسئله پیدایش سفال را به گذار جوامع انسانی از مرحله جمع‌آوری غذا به تولید غذا و کشاورزی پیوند می‌زند. با شکل‌گیری نخستین روستاها و ایجاد مازاد مواد غذایی، نیاز به محفظه‌هایی برای ذخیره‌سازی ایجاد شد. کتاب داده‌های مربوط به دوران پیش‌ازسفال دوره‌ای حدودا 2000 ساله را در محوطه‌هایی نظیر گنج‌دره، آسیاب، علی‌کش و گوران ارزیابی می‌کند. سپس به تولید نخستین سفال‌های خشن، پوک و آمیخته با کاه می‌پردازد که در آفتاب نیم‌پخته می‌شدند؛ نمونه‌هایی نظیر خمره‌های یافت‌شده درگنج‌دره که گنجایش ذخیره 100 تا 200 لیتر آب را داشتند. در این مقطع، سفال فراتر از کاربرد روزمره، به بستری برای ثبت نمادها و تبادل اطلاعات در معاملات پایاپای پیش از اختراع خط تبدیل شد.
با ورود به عصر شهرنشینی، کتاب توسعه سفال‌های دارای لبه واریخته و نفوذ فرهنگ ایلامی را در مناطقی نظیر شهر سوخته، تپه یحیی و سیلک کاشان در اواخر هزاره 4 پیش از میلاد بررسی می‌کند. در ادامه، تمرکز بر تغییر بنیادین جایگزینی سفال منقوش با سفال خاکستری-سیاه قرار می‌گیرد که توسط اقوام مهاجر دامدار وارد فلات ایران شد. کامبخش‌فرد در این بخش، با استناد به کاوش‌های مستقل خود از سال ۱۳۴۰ به بعد در مارلیک، املش، قیطریه و کهریزک، مسائل مربوط به فرم، تکنیک ساخت و معماری کوره‌های پخت سفال خاکستری را در هزاره‌های ۲ تا نیمه اول هزاره ۱ پیش از میلاد با جزئیات کامل مستندسازی می‌کند. بخش‌های پایانی کتاب به تحولات سفالگری در دوره اسلامی اختصاص دارد؛ دوره‌ای که با حذف تدریجی ظروف سیمین و زرین مجلل درباری، سفالگری تغییر مسیر داد و به هنری فاخر مبدل گردید. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه صنعتگران با ترکیب سنت‌های ساسانی و تکاپوی کیمیاگرانه برای تبدیل خاک ارزان به ظروفی با ارزش بصری بالا، به تولید لعاب‌های زرین‌فام و ترکیبات مینایی روی آوردند. داده‌های این فصل بر پایه حفاری‌های موزه متروپولیتن در سال 1318 و کاوش‌های شخص نویسنده در سال 1343 در نیشابور استوار است. در این کاوش‌ها، کوره‌های پخت سفال لعاب‌دار دوره سلجوقی کشف شد و اطلاعات دقیقی از ابزارهای پخت، نوع سوخت و معماری کوره‌ها به دست آمد که در کتاب به همراه طرح‌ها و تصاویر تحلیلی ارائه شده‌اند. مجموعه این بررسی‌ها، سیر تحول سفال را از ابزاری بدوی برای بقا در دوران نوسنگی، تا رسانه‌ای برای بازتاب زیبایی‌شناسی در ادوار تاریخی به تصویر می‌کشد. این اثر مرجعی مستند برای مظالعه تغییرات زیستی و صنعتی ساکنان فلات ایران می باشد.