کتاب طنزآوران جهان نمایش 40

«کمدی ایرانی ۴»، چهلمین دفتر از مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» به کوشش داریوش مودبیان، به دو متن مهم از دورهٔ شکل‌گیری نمایشنامه‌نویسی جدید در ایران اختصاص دارد: «حکام قدیم، حکام جدید» نوشتهٔ مرتضی‌قلی‌خان مویدالممالک فکری و «اوستاد نوروز پینه‌دوز» نوشتهٔ احمد کمال‌الوزاره محمودی. هر دو نمایشنامه در سال‌های پرآشوب پس از انقلاب مشروطه نوشته شده‌اند؛ دوره‌ای که تئاتر برای گروهی از نویسندگان ایرانی فقط قالبی تازه برای سرگرمی نبود، بلکه ابزاری برای دیدن و نقد جامعه‌ای محسوب می‌شد که میان ساختارهای کهن و وعده‌های تجدد سرگردان بود. «حکام قدیم، حکام جدید» که فکری آن را در میانهٔ دههٔ ۱۲۹۰ خورشیدی نوشت، یکی از صریح‌ترین کمدی‌های سیاسی آن دوره است. ساختمان سه‌پرده‌ای اثر بر مقایسه‌ای تلخ بنا شده است: حکومت پیش از مشروطه و حکومتی که قرار است پس از آن متفاوت باشد. در بخش نخست، مزخرف‌الملک با رشوه و زدوبند به حکومت منطقه‌ای می‌رسد و از مقام خود برای فشار بر مردم استفاده می‌کند. با استقرار مشروطه انتظار تغییر وجود دارد، اما صورت تازهٔ حکومت الزاما رفتار تازه‌ای تولید نمی‌کند. فکری از همین فاصله میان تغییر نهادها و تداوم عادت‌های قدرت طنزی می‌سازد که خوش‌بینی ساده به اصلاح سیاسی را زیر سوال می‌برد. اهمیت نمایشنامه فقط در جسارت انتقادی آن نیست. فکری تجربهٔ روزنامه‌نگاری و فعالیت سیاسی خود را وارد صحنه می‌کند و از شخصیت‌ها و موقعیت‌هایی استفاده می‌کند که برای مخاطب آن دوره قابل تشخیص بوده‌اند: حاکم رشوه‌گیر، واسطه، صاحب‌منصب و مردمی که میان امید به قانون و تجربهٔ واقعی حکومت گرفتارند. شخصیت‌ها گاه به تیپ نزدیک می‌شوند، اما همین تیپ‌سازی بخشی از منطق هجو سیاسی اثر است؛ نام‌ها، رفتارها و گفتارها باید ساختاری را آشکار کنند که فراتر از یک فرد عمل می‌کند. «اوستاد نوروز پینه‌دوز»، نوشته‌شده در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، از مقیاسی متفاوت به جامعه نگاه می‌کند. احمد کمال‌الوزاره محمودی به‌جای دستگاه حکومت، به محله و زندگی مردم عادی می‌رود. نوروز پینه‌دوز مردی فقیر و گرفتار است که در کنار مشکلات اقتصادی و خانوادگی، سودای ازدواجی تازه نیز در سر دارد. از دل ماجرای او، خرافه، چندهمسری، فقر، مناسبات زن و مرد، ریاکاری و انواع شخصیت‌های شهری وارد نمایش می‌شوند. یکی از ارزشمندترین ویژگی‌های متن، زبان آن است: گفت‌وگوهای عامیانه، اصطلاحات کوچه و بازار و تفاوت زبان شخصیت‌ها تصویری کم‌نظیر از فارسی گفتاری تهران اواخر دورهٔ قاجار به دست می‌دهند. کنار هم گذاشتن این دو نمایشنامه یکی از امتیازهای «کمدی ایرانی ۴» است. فکری از بالا، از حکومت و سازوکار سیاسی، به جامعه نگاه می‌کند؛ محمودی از پایین، از زندگی محله و خانواده. هر دو اما طنز را به ابزاری برای آشکارکردن فاصلهٔ میان آنچه جامعه دربارهٔ خود می‌گوید و آنچه واقعا انجام می‌دهد تبدیل می‌کنند. این آثار را البته نباید با معیارهای بی‌واسطهٔ نمایشنامه‌نویسی امروز سنجید. گاه شخصیت‌پردازی‌ها تیپیک‌اند، ساختمان صحنه‌ها کشیدگی دارد و پیام اجتماعی آشکارا بیان می‌شود. اما همین ناهمواری‌ها بخشی از تاریخ تولد درام جدید فارسی‌اند. «کمدی ایرانی ۴» نشان می‌دهد نمایشنامه‌نویسی ایرانی زمانی آغاز به یافتن صدای مستقل خود کرد که توانست از شکل وارداتی تئاتر برای حرف‌زدن دربارهٔ حاکم، پینه‌دوز، رشوه، فقر و زبان همان مردمی استفاده کند که قرار بود روی صحنه خودشان را ببینند.