کتاب طنزآوران جهان نمایش 41 (اریک امانوئل اشمیت)

«مهمان ناخوانده، مهمانسرای دو دنیا» از مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش»، دو نمایشنامه از اریک امانوئل اشمیت را با ترجمهٔ داریوش مودبیان در کنار هم قرار می‌دهد. انتخاب این دو متن اتفاقی نیست. «مهمان ناخوانده» (Le Visiteur)، نوشتهٔ ۱۹۹۳، و «مهمانسرای دو دنیا» (Htel des deux mondes)، نخستین‌بار اجراشده در ۱۹۹۹، در دو موقعیت کاملا متفاوت به پرسشی مشترک بازمی‌گردند: انسان وقتی توضیح‌های مطمئنش دربارهٔ جهان فرو می‌ریزند، با ایمان، مرگ و ناشناخته چه می‌کند؟ «مهمان ناخوانده» در وین سال ۱۹۳۸ می‌گذرد؛ اتریش به تصرف نازی‌ها درآمده و زیگموند فروید، که خود یهودی است، هنوز کشور را ترک نکرده است. شبی که گشتاپو آنا، دختر او، را برای بازجویی می‌برد، مردی ناشناس وارد اتاق فروید می‌شود. حضور او به‌سرعت شکل یک معمای فلسفی پیدا می‌کند: این غریبه کیست؟ دیوانه‌ای فراری، شعبده‌باز، تصویر ساختهٔ ذهن فروید یا موجودی که واقعا می‌تواند همان کسی باشد که ادعا می‌کند؟ اشمیت این وضعیت را به مناظره‌ای دربارهٔ وجود خدا، شر و آزادی انسان تبدیل می‌کند. انتخاب سال ۱۹۳۸ تعیین‌کننده است. پرسیدن از خدا در فضایی انتزاعی یک چیز است و پرسیدن از او هنگامی که یهودیان در خیابان‌های وین تحقیر و سرکوب می‌شوند چیز دیگری. فروید با جهانی روبه‌روست که می‌تواند برای بی‌اعتقادی او شاهد بیاورد؛ مهمان ناشناس نیز مجبور است توضیح دهد اگر خدا وجود دارد، مسئولیت او در برابر رنج انسان چیست. نمایشنامه پاسخ را به‌سادگی تحویل تماشاگر نمی‌دهد و هویت مهمان را عمدا در منطقه‌ای میان امکان و تردید نگه می‌دارد. «مهمانسرای دو دنیا» همین پرسش‌ها را از مسیر دیگری دنبال می‌کند. چند انسان بدون اینکه بدانند چگونه، در مهمانسرایی عجیب به هوش آمده‌اند. کسی نمی‌داند چه زمانی اجازهٔ خروج خواهد یافت و آسانسوری اسرارآمیز ممکن است آنان را به یکی از دو سوی نامعلوم ببرد. به‌تدریج روشن می‌شود که این مهمان‌سرا فضایی مرزی میان زندگی و مرگ است. شخصیت‌ها با پیشینه‌ها و نگرش‌های مختلف ناچارند در انتظار سرنوشتی که کنترلی بر آن ندارند، دربارهٔ زندگی‌ای که پشت سر گذاشته‌اند دوباره فکر کنند. اگر «مهمان ناخوانده» بیشتر نمایشنامه‌ای دربارهٔ امکان ایمان است، «مهمانسرای دو دنیا» مسئله را به امکان امید نزدیک می‌کند. اشمیت از ناشناختگی مرگ برای ترساندن مخاطب استفاده نمی‌کند؛ ناشناخته را به فضایی برای بازنگری در خود زندگی تبدیل می‌کند. طنز نیز در هر دو اثر نقش مهمی دارد. موقعیت‌های متافیزیکی او به گفت‌وگوهای خشک فلسفی تبدیل نمی‌شوند و شوخی، سوءتفاهم و شخصیت‌های متضاد اجازه می‌دهند بحث دربارهٔ خدا و مرگ همچنان کیفیت نمایشی خود را حفظ کند. این همان نقطهٔ قوت و در عین حال محدودیت تئاتر اشمیت است. تحصیلات فلسفی او سبب می‌شود پرسش‌ها را با دقت صورت‌بندی کند، اما گاهی شخصیت‌ها بیش از اندازه به حاملان مواضع فلسفی تبدیل می‌شوند و بعضی گفت‌وگوها آشکارا می‌خواهند مسئله‌ای را برای مخاطب توضیح دهند. در برابر این خطر، مهارت او در ساختن موقعیت، طنز و تعلیق قرار دارد؛ اشمیت ایده‌های انتزاعی را تقریبا همیشه به چیزی تبدیل می‌کند که باید روی صحنه میان چند انسان اتفاق بیفتد. دو نمایشنامه سرانجام به یک نقطه نزدیک می‌شوند: شاید برای زیستن لازم نباشد راز جهان کاملا حل شده باشد. گاهی همین که هنوز چیزی برای پرسیدن باقی مانده است، می‌تواند دلیل کافی برای ادامه‌دادن باشد.