کتاب راز گویا

«راز گویا» اثر مارکو بلپولیتی بیشتر شبیه قدم‌زدن طولانی در ذهن فرانسیسکو گویا است تا خواندن یک کتاب تاریخ هنر معمولی. بلپولیتی از همان ابتدا سراغ روایت خطی و کلاسیک زندگی گویا نمی‌رود و ترجیح می‌دهد از دل نقاشی‌ها، طراحی‌ها و حتی سکوت‌های میان آثار به شخصیت او نزدیک شود. اسم کتاب هم دقیقا از همین رویکرد می‌آید؛ «راز»ی که قرار نیست در یک جمله فاش شود، بلکه کم‌کم از دل جزئیات بیرون می‌آید. در این میان مسئله‌ی ناشنوایی گویا فقط یک اتفاق پزشکی یا زیستی نیست. بلپولیتی آن را مثل شکافی می‌بیند که زندگی هنرمند را به دو بخش تقسیم می‌کند؛ قبل و بعد از سکوت. گویا پیش از بیماری، نقاش دربار و چهره‌های اشرافی بود، اما بعد از آن جهان آثارش به سمت نوعی اضطراب، تیرگی و آشفتگی روانی حرکت می‌کند. نکته‌ی مهم این است که بلپولیتی سعی نمی‌کند ناشنوایی را به شکل مستقیم علت تمام تاریکی آثار گویا معرفی کند؛ بلکه آن را عاملی می‌داند که حساسیت او را نسبت به خشونت، تنهایی و فروپاشی انسان مدرن چند برابر کرد.
بخش مهمی از تحلیل کتاب روی «نقاشی‌های سیاه» متمرکز است؛ آثاری که گویا در سال‌های پایانی عمرش روی دیوارهای خانه‌ی شخصی‌اش، معروف به «خانه‌ی مرد ناشنوا» کشید. بلپولیتی هنگام بررسی این آثار بیشتر از آن‌که درگیر تکنیک نقاشی یا سبک بصری شود، به فضای روانی تصاویر توجه می‌کند. برای مثال در تفسیر نقاشی «ساتورن در حال بلعیدن فرزندش»، بحث فقط درباره‌ی اسطوره یا خشونت نیست؛ او این تصویر را بازتاب ترس انسان از بلعیده‌شدن توسط زمان، قدرت و حتی ذهن خودش می‌داند. چیزی که کتاب را از بسیاری از تحلیل‌های اینترنتی جدا می‌کند، همین تمرکز روی جزئیات کوچک و به ظاهر بی‌اهمیت است؛ چشم‌های خیره، دهان‌های نیمه‌باز، بدن‌هایی که انگار میان خواب و مرگ معلق مانده‌اند. بلپولیتی بارها اشاره می‌کند که گویا در این دوره دیگر نمی‌خواهد جهان را بازنمایی کند، بلکه می‌خواهد چیزی را نشان دهد که پشت ظاهر جهان پنهان شده است؛ به همین دلیل آثار او حتی امروز هم حس معاصر بودن دارند. ترس‌هایی که در نقاشی‌هایش دیده می‌شود فقط متعلق به اسپانیای قرن نوزدهم نیست؛ بیشتر شبیه اضطراب جمعی انسان مدرن است؛ اضطرابی که هنوز هم در جنگ، انزوا، فروپاشی عقلانیت و خشونت سیاسی دیده می‌شود.
یکی از بخش‌های جذاب کتاب تحلیل مجموعه‌ی «کاپریچوس» و ارتباط آن با بحران عقلانیت مدرن است. بلپولیتی به شکل مداوم روی این ایده تأکید می‌کند که گویا هم‌زمان هم فرزند عصر روشنگری بود و هم شاهد شکست آن. گویا در دوره‌ای زندگی می‌کرد که اروپا از یک طرف درباره‌ی پیشرفت، علم و آزادی حرف می‌زد و از طرف دیگر درگیر جنگ‌های خونین و خشونت سیاسی بود. بلپولیتی این تناقض را هسته‌ی اصلی جهان گویا می‌داند. برای همین آثار او فقط کابوس‌های شخصی یک نقاش منزوی نیستند؛ بلکه نوعی پیش‌بینی درباره ی وضعیت انسان مدرن به حساب می‌آیند.
بلپولیتی در بسیاری از بخش‌ها، گویا را نه به عنوان نابغه ای دور از دسترس، بلکه به شکل انسانی خسته، منزوی و درگیر ترس‌های درونی تصویر می‌کند. شاید مهم‌ترین ویژگی کتاب همین باشد؛ این‌که «راز گویا» را به یک پاسخ قطعی تبدیل نمی‌کند. راز، در خود آثار باقی می‌ماند؛ در چهره‌های ترسیده، در سکوت خانه ی مرد ناشنوا و در تصاویری که انگار هنوز هم از دل تاریکی به مخاطب نگاه می‌کنند. به همین دلیل، کتاب «راز گویا» بیشتر از آن‌که بخواهد یک نتیجه گیری روشن ارائه دهد، خواننده را وارد تجربه ای ذهنی می‌کند؛ تجربه ای که مرز میان تاریخ هنر، روان انسان و کابوس‌های مدرنیته را از بین می‌برد.