کتاب جبهه ارومیه و جنگ سلماس

کتاب «جبهه ارومیه و جنگ سلماس در آغاز جنگ جهانی اول صفر تا رمضان 1333» اثری پژوهشی و ارزشمند به قلم مجید خلیل‌زاده است که به واکاوی تحولات پرالتهاب شمال غرب ایران در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر می‌پردازد. این کتاب با استفاده از اسناد تاریخی، روایتی جامع از تلاقی منافع قدرت‌های بزرگ و پیامدهای ویرانگر آن برای مردم محلی منطقه آذربایجان ارائه می‌دهد. نویسنده در بخش های ابتدایی کتاب، ریشه‌های بحران را در تجاوزات پیش از جنگ روسیه و انگلستان به خاک ایران جستجو می‌کند؛ مداخلاتی که موجب شد علمای برجسته شیعه و مراجع تقلید مقیم عراق با صدور فتاوای جهاد، به مقابله فکری و عملی با متفقین بپردازند. با آغاز جنگ جهانی اول و ورود امپراتوری عثمانی به نفع جبهه متحدین، این رویارویی رنگ‌وبوی تقابل «اسلام و کفر» به خود گرفت. خلیل‌زاده با استنادات دقیق نشان می‌دهد که چگونه اعلام بی‌طرفی دولت ایران، به دلیل حضور پیشین نیروهای نظامی روس در آذربایجان، عملا نادیده گرفته شد و منطقه غرب دریاچه ارومیه به صحنه تاخت‌وتاز نیروهای عثمانی، روس و گروه‌های شبه‌نظامی محلی تبدیل گردید. از نکات قابل توجه این پژوهش، بررسی بی‌طرفانه و موشکافانه تنش‌های قومی و مذهبی است. کتاب به تفصیل واقعه‌ای را که تاریخ‌نگاران «داستان دلگداز ارومیه» می‌نامند، روایت می‌کند؛ روزهایی که خروج موقت روس‌ها و هجوم نیروهای نامنظم کرد تحت حمایت عثمانی، منجر به غارت، کشتار و آوارگی ده‌ها هزار نفر از مسیحیان آسوری‌ها و ارامنه و پناه گرفتن آن‌ها در داخل شهر ارومیه شد. نویسنده همچنین انگیزه‌های مختلف استقبال عشایر از احکام جهاد، از جمله به دست آوردن سلاح و غارت اموال غیرمسلمانان، را با نگاهی جامعه‌شناختی تحلیل می‌کند.
بخش دیگری از مطالب این اثر، پیوند تاریخ سیاسی با تاریخ شهری ارومیه است. کتاب با گنجاندن خاطرات رجال محلی مانند نصرالدوله، نه تنها وقایع نظامی، بلکه وضعیت اجتماعی شهر را نیز ترسیم می‌کند. اشاره به تلاش‌های خسروی‌افشار، شهردار وقت ارومیه در سال 1335خورشیدی، برای اهدای «قلعه نصرالدوله» جهت توسعه ورزش و احداث پایه‌های ورزشگاه تختی در سال 1338، نشان‌دهنده نگاه همه‌جانبه مولف به تاریخ محلی است. کتاب دارای پیوست‌های مبتنی بر اسناد وزارت امور خارجه است که به تحلیل شورش ارامنه وان، نقش عشایر کرد و سرنوشت آشوری‌ها می‌پردازد. فصول کتاب نیز به صورت روزشمار، وقایع شهر را مستند کرده‌اند. در مجموع، «جبهه ارومیه و جنگ سلماس در آغاز جنگ جهانی اول صفر تا رمضان 1333» منبعی برای شناخت پیامدهای جنگ جهانی اول در آذربایجان محسوب می‌شود که با نثری روان، تاریکی‌های دهشتناک این برهه تاریخی را روشن می‌سازد.