کتاب مکتب‌های ادبی در تاریخ ادبیات روسیه

کتاب «مکتب‌های ادبی در تاریخ ادبیات روسیه» تألیف دکتر آبتین گلکار، نقشه‌ای جامع برای عبور از جنگل انبوه و گاه گیج‌کننده «ایسم»ها در ادبیات روسیه است. گلکار در این اثر، با عبور از تعاریف کلیشه‌ای و وارداتی مکاتب ادبی، تلاش می‌کند تا تطور اندیشه و فرم در ادبیات روسیه را از درون بستر فرهنگی و زبانی خود آن سرزمین واکاوی کند. نویسنده در این مجلد، با مسئله ی سیالیت و ابهام در طبقه‌بندی‌های ادبی دست‌وپنج نرم می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه یک نویسنده یا یک اثر واحد، می‌تواند همزمان در چند ظرف مکتبی بگنجد یا از آن‌ها فراتر رود.
کتاب با تشریح تمایز ظریف میان دو واژه «مکتب» (که روس‌ها بیشتر از واژه napravlenie به معنای جهت‌گیری یا محور برای آن استفاده می‌کنند) و «سبک» آغاز می‌شود. نویسنده استدلال می‌کند که مکتب، مسئله‌ای ذهنی و مربوط به جهان‌بینی است، در حالی که سبک، ابزاری عینی و بیانی است. این تفکیک به مخاطب کمک می‌کند تا بفهمد چرا پوشکین یا گوگول را نمی‌توان به سادگی در یک قفسه‌ی خاص حبس کرد؛ چنانکه رمان «دختر سروان» پوشکین گاهی تاریخی-رمانتیک و گاهی رئالیستی خوانده می‌شود. ساختار کتاب به صورت کرونولوژیک و تکاملی تدوین شده است؛ از نظم سخت‌گیرانه‌ی «کلاسیسیسم» و احساسات‌گرایی «سانتی‌مانتالیسم» آغاز شده و با عبور از طغیان «رمانتیسم» به دوران طلایی «رئالیسم» می‌رسد. نویسنده در بحث رئالیسم، به تحولات درونی این مکتب و زایش «مکتب طبیعی» در دل آن نیز می‌پردازد. فصول بعدی به واکنش‌های مدرن در برابر رئالیسم اختصاص دارد: «سمبولیسم» با گرایش به ماوراء، «آکمه‌ایسم» با بازگشت به وضوح زمینی، و «فوتوریسم» با نگاه رادیکال به آینده. همچنین بررسی «رئالیسم سوسیالیستی» به عنوان یک مکتب دستوری و ایدئولوژیک و نهایتا «پست‌مدرنیسم»، پازل تاریخ ادبیات روسیه را تکمیل می‌کند.
نکته‌ی قابل تامل در رویکرد گلکار، گزینش‌گری آگاهانه اوست. او با حذف مکاتبی که در روسیه رواج کمتری داشتند (مانند ناتورالیسم محض)، تمرکز خود را بر جریان‌هایی گذاشته که جریان اصلی ادبیات روس را شکل داده‌اند. این کتاب اگرچه به عنوان منبع درسی دانشگاهی تدوین شده، اما زبان تحلیل‌گر و نگاه تاریخ‌مدار نویسنده، آن را از یک جزوه کلاسی فراتر برده و به متنی مرجع برای فهم چرایی تغییر ذائقه ادبی در روسیه تبدیل کرده است.
در نهایت، «مکتب‌های ادبی در تاریخ ادبیات روسیه» اثری است که به خواننده می‌آموزد مکتب‌های ادبی، خط‌کشی‌های ریاضی نیستند، بلکه بازتاب‌دهنده‌ی روح زمانه‌اند. آبتین گلکار در این کتاب ثابت می‌کند که برای درک داستایفسکی، مایاکوفسکی یا پاسترناک، باید اتمسفر فکری و مکتبی‌ای را که در آن تنفس می‌کردند، شناخت. این اثر برای دانشجویان و علاقه‌مندان جدی ادبیات که می‌خواهند بدانند چگونه ادبیات روسیه از تقلید فرم‌های غربی به صدایی مستقل و جهانی تبدیل شد، راهنمایی دقیق و ضروری است.