کتاب رفتار ژنومیک زبان

وقتی برای اولین بار با عنوان کتاب «رفتار ژنومیک زبان» نوشته‌ی سعید نوری مواجه می‌شویم، شاید گمان کنیم با یک اثر صرفا پزشکی یا ژنتیکی سرکار داریم، اما این کتاب یک زاویه‌ی دید کاملا جدید و غافلگیرکننده را جلوی پای ما می‌گذارد. نویسنده در این اثر به سراغ ایده‌ی بسیار جسورانه‌ای رفته که ادعا می‌کند زبان پدیده‌ای فراتر از یک ابزار ساده‌ی ارتباطی یا مجموعه‌ای از قراردادهای اجتماعی میان انسان‌ها است. او زبان را یک سیستم زنده، پویا و واجد رفتار فرگشتی می‌داند که شباهت شگفت‌انگیزی به ساختار ژنوم در زیست‌شناسی دارد. این یعنی کلمات و جملاتی که روزانه به کار می‌بریم، درست مثل سلول‌ها و کدهای ژنتیکی بدن ما، حامل حافظه هستند، تغییر می‌کنند، دچار جهش می‌شوند و در پاسخ به تغییرات محیطی تکامل می‌یابند. نوری با مهارت یک پژوهشگر میان‌رشته‌ای، مفاهیم پیچیده‌ی زیست‌شناسی تکاملی، فلسفه، نظریه‌ی اطلاعات و زبان‌شناسی شناختی را به هم گره می‌زند تا ثابت کند زبان عملا ژنوم پنهان جامعه است؛ ساختاری نامریی اما قدرتمند که کل تاریخ، معنا، فرهنگ و حتی آینده‌ی تمدن بشری را در خود رمزگذاری کرده است و هدایت می‌کند.
جذابیت اصلی کتاب در شبیه‌سازی‌های ملموس و ساختارگرایانه‌ای است که میان اجزای زبان و عناصر زیستی برقرار می‌کند تا مخاطب بتواند لایه‌های پنهان این نظریه را به سادگی درک کند. در این کتاب واژگان جامعه صرفا چند نشانه‌ی صوتی یا مکتوب نیستند، بلکه دقیقا مثل ژن‌ها عمل می‌کنند که بار سنگین تجربه‌های تاریخی، زیسته‌شده و فرهنگی یک ملت را به دوش می‌کشند و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کنند. از طرفی نحو و قواعد دستوری زبان مانند آنزیم‌های حیاتی عمل می‌کنند که وظیفه‌ی پویایی و فعال‌سازی این معناهای خفته را بر عهده دارند؛ بدون نحو، واژه‌ها مرده و بی‌خاصیت باقی می‌مانند. زنجیره‌های این کلمات وقتی در کنار هم قرار می‌گیرند، گفتمان‌ها را می‌سازند که عملکردی کاملا شبیه به زنجیره‌های ژنومیک دارند؛ یعنی همان جریان‌های فکری و فرهنگی عظیمی که واقعیت اجتماعی ما را خلق می‌کنند، به آن ثبات می‌بخشند یا به یک‌باره همه‌چیز را دگرگون می‌سازند. نویسنده مفهوم بسیار تامل‌برانگیز «آجرهای ژنتیکی محیط» را مطرح می‌کند تا نشان دهد تمدن‌های بزرگ انسانی چیزی جز توده‌های سازمان‌یافته، متبلور و در جریان از همین ژن‌های فرهنگی نیستند و ابزارها، فناوری‌ها و سنت‌های ما نیز در این بستر، حافظه‌ای ژن‌مانند پیدا می‌کنند.
نگاه فرگشتی کتاب به زبان، در دورانی که تکنولوژی‌های نوین و هوش مصنوعی تمام ابعاد زندگی ما را محاصره کرده‌اند، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. هر اصطلاح جدید، هر استعاره‌ی نو و هر تغییری که در ساختار کلامی ما رخ می‌دهد، در واقع یک جهش ژنتیکی در کالبد فرهنگ جامعه است که مسیر آینده‌ی ما را تعیین می‌کند. ما در این کتاب یاد می‌گیریم که در عصر رسانه‌های دیجیتال و حافظه‌های ماشینی، زبان وارد فاز کاملا جدیدی از تکامل خود شده است و ژنوم فرهنگی بشر با سرعت بالایی در حال بازنویسی است. پاراگراف آخر و بخش پایانی این اثر به شکل تکان‌دهنده‌ای ما را به بازاندیشی درباره‌ی نسبت میان زبان، تکنولوژی و قدرت دعوت می‌کند؛ نوری به ما یادآوری می‌کند که انسان‌ها صرفا کاربران و مصرف‌کنندگان ساده‌ی کلمات نیستند، بلکه هر کدام از ما حاملان، نگهبانان و وارثان یک ژنوم زنده و باستانی هستیم که هر روز، حتی با یک گفتار ساده، نوشتن یک یادداشت یا حتی با سکوت معنادار خود، در حال تغییر دادن کدهای حیاتی آن برای نسل‌های بعدی هستیم و سرنوشت آینده‌ی بشر را رقم می‌زنیم.