کتاب دیوان آزاد بلگرامی

«دیوان آزاد بلگرامی» با تصحیح هومن یوسف‌دهی است که براساس معتبرترین نسخه‌های خطی موجود از دیوان آزاد تصحیح شده است.
میر غلام‌علی آزاد بلگرامی یکی از شاعران منفرد، پرکار و توانای سده دوازدهم هجری است که در منطقه‌ی بلگرام هند می‌زیست و آثار او بازتابی از پیوندهای عمیق زبان فارسی با سنت‌های فکری و فرهنگی شبه‌قاره به‌شمار می‌آید. بلگرامی در عمر ۸۴ ساله‌ی خود کتاب‌های متعددی در زمینه‌های مختلف ادبیات و تاریخ به زبان‌های عربی و فارسی تألیف کرد، اما عمده شهرت او به تذکره‌نویسی بازمی‌گردد. او هم در حوزه‌ی تذکره شعرا و هم در تذکره علما و عرفا تبحر بسیار بالایی داشت. آزاد به‌عنوان منتقد ادبی نیز شناخته می‌شود و نقدهای جدی به شاعران بزرگ زمان خود، حتی شاعران فارسی، وارد کرده است که این موضوع از تسلط وی بر شعر فارسی حکایت دارد. در دیوان اشعار همه نوع شعری وجود دارد؛ البته غزل که معروف‌ترین نوع شعر محسوب می‌شود و در هر دوره از تاریخ ادبیات فارسی نزد شاعران محبوب و مرغوب بوده، در دیوان آزاد نیز از همه‌ی انواع شعر بیشتر آمده است. فن آزاد در غزل‌گویی مشهود است. بیشتر غزلیات او هفت‌بیتی است و تکرار قافیه کمتر دیده می‌شود. وی در غزل خود را ملزم به آوردن تخلص کرده است. بخش اعظم دیوان فارسی او را غزلیات (1053غزل) تشکیل داده و جز آن او در قوالب مختلف از جمله قصیده، قطعه، مثنوی و رباعی طبع آزموده است. اشعار او با مضامین عاشقانه و عارفانه مشحون از ابیات زیبا و اصطلاحات دینی، عرفانی، ادبی، پزشکی و مولفه‌های مدنی است. این کتاب دربرگیرنده‌ی کلیات آزاد بلگرامی است که افزون بر غزلیات، قصاید، تضمینات، مثنویات، رباعیات، قطعات، ترجیع‌بند و ماده‌تاریخ‌های او را شامل می‌شود.
آزاد بلگرامی در میان اهل ادب از احترام بالایی برخوردار بوده و بیشتر شاعران معاصر، آزاد را با کلمات تحسین‌‌آمیز چه در نثر و چه در شعر ستوده‌اند و برخی تذکره‌ها او را هم‌تراز با امیرخسرو دهلوی دانسته‌اند، هرچند این مقایسه اغراق‌آمیز است. دیوان آزاد که هم‌اکنون در اختیار ماست، در ادامه همان سبک هندی قرار دارد؛ و در زمانی سروده شده که در ایران جریان بازگشت ادبی شکل گرفته بود، اما در هند این سبک همچنان تداوم داشت. برای مثال، سادگی زبان و کاربرد کلمات عامیانه کمابیش در تداوم این سبک است. اما آن‌چه در این دیوان برجستگی خاصی دارد، ردپای بسیار پررنگ حافظ است. به‌طور تقریبی می‌توان گفت حدود ۷۰ درصد غزلیات آزاد تحت تأثیر حافظ است.