کتاب حادثه

«حادثه» اثر ولادیمیر ناباکوف نمایشنامه‌ای کوتاه، کم‌تر شناخته‌شده اما مهم در شناخت جهان فکری و هنری این نویسنده است. ناباکوف این اثر را در سال ۱۹۳۸ و به زبان روسی، با عنوان اصلی «Событие»، در دوران مهاجرت اروپایی خود نوشت؛ زمانی که هنوز عمدتا نویسنده‌ای روس‌زبان به شمار می‌رفت و پیش از شهرت جهانی‌اش با آثاری چون «لولیتا» بود. این نمایشنامه اگرچه در سایه رمان‌های مشهور او قرار گرفته، بسیاری از دغدغه‌های بنیادینش را در مقیاسی فشرده و نمایشی بازتاب می‌دهد: اضطراب، انتظار، تصادف، توهم، شکنندگی واقعیت، طنز سیاه و ترس از بازگشت گذشته. داستان در خانه یک خانواده مهاجر روس در اروپای پیش از جنگ جهانی دوم می‌گذرد. فضای خانه از همان ابتدا زیر سایه تهدیدی مبهم قرار دارد. شخصیت‌ها مدام درباره مردی خطرناک به نام بارباشین سخن می‌گویند؛ کسی که در گذشته با خانواده درگیر بوده و حالا احتمال دارد دوباره ظاهر شود. همین امکان بازگشت، بدون آنکه در ابتدا حادثه‌ای قطعی رخ دهد، به‌تدریج فضای زندگی روزمره را آلوده می‌کند. ناباکوف در این اثر بیش از خود حادثه، بر انتظار حادثه تمرکز دارد. به همین دلیل نمایشنامه نه صرفا درباره خشونت، بلکه درباره روان‌شناسی ترس است؛ ترسی که پیش از وقوع هر رخداد بیرونی، ذهن و روابط انسان‌ها را از درون فرسوده می‌کند. اهمیت «حادثه» در همین تعلیق روانی نهفته است. شخصیت‌ها در موقعیتی معلق زندگی می‌کنند؛ هیچ‌کس نمی‌داند تهدید واقعا وجود دارد یا حاصل بزرگ‌نمایی، خاطره، سوءظن و تخیل است. این ابهام باعث می‌شود مرز میان واقعیت و توهم پیوسته لرزان بماند. خانه که باید محل امنیت باشد، به فضایی بسته، پرتنش و ناامن تبدیل می‌شود. هر گفت‌وگو، هر مکث و هر اشاره می‌تواند معنایی تهدیدآمیز پیدا کند. ناباکوف نشان می‌دهد که گاهی حضور امکان فاجعه، از خود فاجعه ویرانگرتر است، زیرا انسان را در وضعیتی دائمی از آماده‌باش روانی نگه می‌دارد. از نظر حال‌وهوا، نمایشنامه به تئاتر اضطراب نزدیک می‌شود و در برخی لحظات، پیش‌درآمدی بر فضای تئاتر ابزورد به نظر می‌رسد، هرچند ناباکوف را معمولا در این دسته قرار نمی‌دهند. شخصیت‌هایی که منتظر چیزی هستند که شاید هرگز رخ ندهد، یادآور جهان‌هایی‌اند که بعدها در آثار بکت یا برخی نمایشنامه‌های مدرن پررنگ‌تر شدند. با این حال، «حادثه» همچنان لحن خاص ناباکوفی خود را حفظ می‌کند؛ لحنی که در آن هراس و شوخی، ظرافت زبانی و اضطراب وجودی، هم‌زمان کنار هم قرار می‌گیرند. یکی از عناصر برجسته نمایشنامه، طنز سیاه آن است. ناباکوف موقعیت‌هایی می‌سازد که هم مضحک‌اند و هم نگران‌کننده. شخصیت‌ها در حالی از تهدیدی احتمالی وحشت دارند که همچنان درگیر رفتارهای روزمره، خودفریبی‌ها و واکنش‌های گاه پوچ خود هستند. همین تضاد، فضای اثر را ناآرام و چندلایه می‌کند. ترس در اینجا همیشه با نوعی نمایش، اغراق یا بازی زبانی همراه است؛ گویی شخصیت‌ها حتی هنگام وحشت نیز نمی‌توانند از نقش‌هایی که برای خود ساخته‌اند بیرون بیایند. نقطه قوت اصلی «حادثه» فضاسازی روانی و شخصیت‌پردازی ظریف آن است. هر شخصیت به شیوه‌ای متفاوت با اضطراب روبه‌رو می‌شود: یکی انکار می‌کند، دیگری اغراق، یکی به طنز پناه می‌برد و دیگری آرام‌آرام در فشار روانی فرو می‌ریزد. البته نمایشنامه در مقایسه با شاهکارهای روایی ناباکوف اثری کوچک‌تر و محدودتر است و به عمق ساختاری رمان‌های بزرگ او نمی‌رسد. همچنین گفت‌وگومحور بودن و ریتم نسبتا ایستای آن ممکن است برای مخاطبی که درام پرحادثه می‌خواهد، کم‌کشش باشد. با این همه، «حادثه» اثری ارزشمند و ناآرام درباره زندگی در سایه تهدید است؛ نمایشی که نشان می‌دهد گاهی انتظار فاجعه، خود به فاجعه‌ای درونی تبدیل می‌شود.