در «سفینه تبریز»، مجموعهای خطی از سده هشتم هجری، قطعاتی به جا مانده که زبانشان با فارسی ادبی آن روزگار یکسان نیست. تعیین اینکه این قطعات بازتاب کدام زباناند، مسئلهای فراتر از خواندن چند شعر کهن است؛ پاسخ میتواند برداشت ما را از جغرافیای زبانی غرب ایران و نسبت زبانهای محلی با سنت ادبی آن دگرگون کند. میثم محمدی در «دفتر فهلوی: تحقیقی در باب زبانهای کهن فهله و آذربایجان، به انضمام فهلویات سفینه تبریز» به این مسئله میپردازد. کتاب پژوهشی در زبانشناسی تاریخی و متنشناسی است که میکوشد از خلال شواهد پراکنده ادبی، نسبت زبانهای محلی غرب ایران با سنت سرایش فهلویات را روشنتر کند. دشواری کار از خود نامها آغاز میشود. «فهلوی» در منابع دورههای مختلف همیشه به یک معنا به کار نرفته و نباید آن را بیدرنگ با زبان پهلوی متون زردشتی یا پهلوانی دوره اشکانی یکی دانست. محمدی میان فهلوی، آذری کهن و پهلوانی تمایز میگذارد و پیشنهاد میکند فهلوی در نواحیای از غرب ایران، بهویژه پیرامون همدان، زنجان و قزوین، صورتی ادبی یافته بود. از نگاه او، سرودن فهلویات در آذربایجان لزوما به معنای یکیبودن زبان مادری شاعران آذربایجانی با زبان این سنت ادبی نیست؛ برخی تفاوتهای موجود در سرودهها را میتوان از تأثیر آذری بر بیان فهلوی آنان توضیح داد. این تبیین، موضع پژوهشی نویسنده است و باید با شواهد هر متن سنجیده شود. برای آزمودن این برداشت، کتاب از نامگذاریهای تاریخی و تعیین حدود فهله به بررسی ویژگیهای زبانی میرسد. صورتهای آوایی، ضمیرها، ساخت اضافه و شکلهای فعلی در اینجا جزئیاتی صرفا دستوری نیستند: همین نشانهها میتوانند خویشاوندی یا تفاوت دو گونه زبانی را روشن کنند. اهمیت روش در آن است که انتساب یک شعر به شهر یا دورهای معین، بهتنهایی برای تعیین زبان آن کافی نیست؛ شکل واژهها و قواعد ساخت جمله نیز باید در داوری دخالت داشته باشند. بخش مربوط به فهلویات «سفینه تبریز» پیوند استدلال نظری با کار بر متن را آشکار میکند. سفینه، مجموعهای از نوشتهها و سرودههای گوناگون است و نمونههای محلی آن از منابع مهم مطالعه تاریخ زبانی این منطقه به شمار میآیند. محمدی با تصحیح و بررسی این مواد، خواننده را با همان شواهدی روبهرو میکند که بازسازی تاریخی بر آنها تکیه دارد. کتاب همچنین مراسلاتی از عبدالله بن فضلالله شیرازی، معروف به وصافالحضره، را در بر دارد. قوت این پژوهش در ضرورت تمایزگذاری میان نام یک سنت ادبی و زبان گفتاری یک منطقه است. در عین حال، گذر از چند متن باقیمانده به تصویری فراگیر از جغرافیای زبانها دشوار است: دستنوشتهها ممکن است دیرتر از زمان سرایش باشند، کاتبان صورت واژهها را تغییر داده باشند و زبان ادبی ویژگیهای محلی را کمرنگ کرده باشد. بنابراین فرضیه نویسنده درباره گستره و جایگاه فهلوی را باید به نسبت توان شواهد ارزیابی کرد، نه نتیجهای بینیاز از بازنگری دانست. «دفتر فهلوی» برای علاقهمندان تاریخ زبان فارسی، گویشهای ایرانی و ادبیات کهن آذربایجان، فرصتی فراهم میکند تا استدلالهای تاریخی را در کنار شواهد زبانی آنها بررسی کنند. اهمیت کتاب در این است که بحث درباره گذشته زبانی یک منطقه را به صورت مشخص یک ضمیر، یک شناسه فعل و خوانش یک بیت پیوند میزند؛ جایی که گاهی اختلافی کوچک در متن، پیامدی بزرگ برای بازسازی تاریخ دارد.
درباره میثم محمدی(۱۳۶۳)
میثم محمدی، نویسنده و مولف ایرانی متولد ۱۳۶۳ می باشد.