کتاب از فردوسی تا شفیعی کدکنی

«از فردوسی تا شفیعی کدکنی: نگاهی دیگر به عرصه شاعری» اثر محمد بقایی (ماکان) برخلاف آنچه عنوان گسترده‌اش ممکن است در نگاه نخست القا کند، تاریخ پیوستهٔ شعر فارسی نیست. کتاب مجموعه‌ای از جستارها و مقاله‌هایی است که در زمان‌ها و مناسبت‌های مختلف نوشته شده‌اند و هر یک شاعری را از زاویه‌ای مشخص بررسی می‌کنند. بنابراین خطی مستقیم از فردوسی به شفیعی کدکنی وجود ندارد؛ آنچه مقالات را به یکدیگر نزدیک می‌کند، علاقهٔ نویسنده به وجوه فکری و اجتماعی شعر فارسی و تلاش برای یافتن موضوع‌هایی است که در شرح‌های متعارف شاعران کمتر برجسته شده‌اند. بقایی خود عنوان فرعی «نگاهی دیگر به عرصه شاعری» را برای تأکید بر همین تفاوت انتخاب کرده است. در کتاب، شاعرانی چون فردوسی، منوچهری، ناصرخسرو، خیام، سنایی، عطار، نظامی، سعدی، مولانا، حافظ، اقبال لاهوری، اشرف‌الدین گیلانی نسیم شمال، نیما یوشیج، مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، نصرت رحمانی، سهراب سپهری، نادر نادرپور و محمدرضا شفیعی کدکنی موضوع جستارهای مستقل قرار می‌گیرند. انتخاب‌ها بر اساس ارائهٔ تصویری جامع از تاریخ شعر فارسی صورت نگرفته‌اند؛ نویسنده بیشتر به شاعرانی توجه می‌کند که در آثارشان مسئله‌ای فکری، اجتماعی یا فرهنگی برای بحث می‌یابد. همین انتخاب آزاد، امکان برخی مقایسه‌های نامتعارف را فراهم کرده است. بقایی بعضی اندیشه‌های فردوسی را در کنار دیدگاه‌های فیلسوفان غربی قرار می‌دهد، دربارهٔ «عطار و غرب‌اندیشی» بحث می‌کند، رد برخی نگرش‌های سنایی را در شعر شاعران متأخر دنبال می‌کند و به جنبه‌های معنوی شعر شاملو می‌پردازد. در مورد نسیم شمال نیز اهمیت شاعر بیشتر در پیوند زبان شعر با جامعه و سیاست عصر مشروطه دیده می‌شود تا منزلت او در سلسله‌مراتب معمول تاریخ ادبیات. شفیعی کدکنی، که نامش انتهای مسیر عنوان کتاب را تشکیل می‌دهد، هم به‌عنوان شاعر و هم به سبب جایگاهش در نقد و پژوهش ادبی مورد توجه قرار می‌گیرد. پشت این جستارهای متفاوت، تصور معینی از شعر فارسی وجود دارد. بقایی شعر را یکی از مهم‌ترین مخازن حافظهٔ تاریخی و اجتماعی ایرانیان می‌داند. از نگاه او، دیوان شاعران فقط محل ثبت تجربهٔ فردی یا زیبایی زبانی نیست؛ رویدادهای تاریخی، مناسبات اجتماعی، تلقی‌های دینی، نگرش سیاسی و حتی صورت‌هایی از اندیشهٔ فلسفی را نیز می‌توان در آن جست‌وجو کرد. چنین رویکردی سبب می‌شود فاصلهٔ میان شاعران کلاسیک و معاصر تا حدی کاهش یابد: سعدی و شاملو، با همهٔ تفاوت تاریخی و زبانی‌شان، می‌توانند از حیث حساسیت به جامعه در یک بحث قرار گیرند. فرم مجموعه‌مقاله‌ای کتاب هم مزیت آن است و هم محدودیتش. خواننده می‌تواند هر فصل را مستقل بخواند و با پژوهشی روبه‌رو شود که لزوما اطلاعات آشنای کتاب‌های تاریخ ادبیات را تکرار نمی‌کند. در مقابل، چون جستارها از ابتدا برای ساختن یک کتاب واحد نوشته نشده‌اند، نباید انتظار یک روش نظری ثابت یا حرکت استدلالی کاملا یکپارچه داشت. بعضی مقایسه‌های میان شاعران ایرانی و اندیشه‌های غربی نیز زمانی قانع‌کننده خواهند بود که شباهت مفهومی با شواهد تاریخی و متنی کافی همراه شود؛ شباهت دو گزاره به‌تنهایی الزاما از پیوند فکری میان آنها خبر نمی‌دهد. برخی داوری‌های کلی بقایی دربارهٔ تاریخ اندیشه و ادبیات ایران نیز عمدا صریح و بحث‌برانگیزند. او برای نمونه دربارهٔ ضعف سنت فلسفی نظام‌ساز در ایران یا وضعیت شعر و نقد ادبی معاصر مواضعی بسیار سخت‌گیرانه دارد. این داوری‌ها را بهتر است بخشی از منظر شخصی نویسنده بدانیم، نه نتایج بی‌مناقشهٔ تاریخ فرهنگی ایران. اتفاقا ارزش خواندن کتاب در همین جا بیشتر می‌شود: خواننده با شرح خنثای تاریخ ادبیات مواجه نیست، بلکه با منتقدی روبه‌روست که انتخاب می‌کند، مقایسه می‌کند و گاهی حکمی صادر می‌کند که می‌توان با آن مخالفت کرد. «از فردوسی تا شفیعی کدکنی» شاید بیش از هر چیز دعوتی باشد برای بیرون آوردن شاعران بزرگ از قاب‌هایی که سال‌ها در آنها ثابت مانده‌اند. فردوسی فقط حماسه‌سرا نیست، عطار فقط شاعر سلوک عرفانی نیست و شعر معاصر نیز با تغییر وزن و زبان توضیح داده نمی‌شود. هر بار که شاعری را از زاویه‌ای تازه می‌خوانیم، ممکن است همان متن قدیمی پرسشی پیش روی ما بگذارد که تاریخ ادبیات هنوز پاسخ قطعی برایش ندارد.