کتاب به خاطر بلیندا

اسم «به خاطر بلیندا» نوشته شارل اگزبرایا در ظاهر یک رمان پلیسی فرانسوی است، اما چیزی که در متن آن جریان دارد بیشتر از یک معمای قتل ساده است. شخصیت اصلی نیوکامب است؛ مأمور اف‌بی‌آی‌ای که خودش هم خیلی اهل خودبزرگ‌بینی نیست و بیشتر با واکنش‌های سریع و درگیری‌های فیزیکی جلو می‌رود تا تحلیل‌های پیچیده. از ابتدافضای داستان روی یک بی‌تعادلی حساب‌شده بنا می‌شود: آدمی که قرار بوده قانون را نمایندگی کند، کم‌کم تبدیل می‌شود به کسی که همه نشانه‌ها علیه او جمع می‌شوند. نه به خاطر یک اشتباه واضح، بلکه به خاطر زنجیره‌ای از سوءبرداشت‌ها، مرگ‌های پی‌درپی و روابطی که از قبل هم شفاف نبوده‌اند.
روایت با مرگ پیت، دوست نزدیک نیوکامب شروع می‌شود؛ مرگی که در یک عملیات کمین رخ می‌دهد و خیلی سریع تبدیل به یک نقطه مشکوک می‌شود. مسئله فقط خود قتل نیست، بلکه چیزهایی است که دور آن جمع می‌شود: رابطه نیوکامب با همسر پیت، نگاه دیگران به او و شکلی از قضاوت جمعی که خیلی زودتر از رسیدن حقیقت شکل می‌گیرد. داستان در همین نقطه نشان می‌دهد که با یک رمان پلیسی معمولی طرف نیستیم که هدفش فقط پیدا کردن قاتل باشد؛ اینجا هر شخصیت، هم شاهد است و هم متهم بالقوه. وقتی دوست دیگر نیوکامب هم کشته می‌شود، این چرخه شک دوباره تکرار می‌شود، اما شدیدتر. حالا دیگر مسئله فقط اشتباه نیست، مسئله این است که واقعیت چطور در ذهن آدم‌ها ساخته می‌شود و چرا هر نشانه‌ای می‌تواند علیه همان فردی تفسیر شود که دنبال حقیقت است.
اگزبرایا عمدا روایت را در فضایی نگه می‌دارد که همیشه کمی لغزنده است. هیچ‌چیز کاملا قطعی نیست، حتی مرگ‌ها و سوءتفاهم‌ها مثل یک سیستم فعال عمل می‌کنند، نه صرفا یک اتفاق جانبی. پاکتی پر از پول که از طرف یک خلافکار به نیوکامب داده می‌شود، دقیقا در همین منطق عمل می‌کند؛ چیزی که می‌توانست یک سرنخ ساده باشد، تبدیل می‌شود به مدرک علیه او. اینجا منطق پلیسی کلاسیک با نوعی طنز تلخ در هم می‌ریزد و نیوکامب مدام در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد که هم باید خودش را از نظر قانونی توجیه کند، هم از نظر اخلاقی و هم از نظر انسانی. این فشار چندلایه باعث می‌شود روایت حالت تعقیب و گریز صرف نداشته باشد، بلکه بیشتر شبیه یک فرسایش تدریجی باشد؛ فرسایشی که در آن اعتماد آرام‌آرام از بین می‌رود.
«به خاطر بلیندا» بیش از آنکه درباره کشف قاتل باشد، درباره شکنندگی قضاوت است و بلیندا در اینجا فقط یک نام در عنوان نیست؛ تبدیل به نقطه‌ای می‌شود که همه روابط اطرافش حول آن بازتعریف می‌شوند. هر شخصیت چیزی از او می‌داند، یا فکر می‌کند می‌داند و همین دانستن‌های ناقص است که روایت را جلو می‌برد. اگزبرایا در این رمان نشان می‌دهد که حقیقت در فضای انسانی همیشه کامل نیست، بلکه تکه‌تکه است و هر تکه در دست یک نفر قرار دارد که آن را به شکل خودش تفسیر می‌کند. نتیجه این وضعیت شکل‌گیری یک شبکه پیچیده از سوءظن‌هاست که در آن مرز بین قربانی و متهم مدام جابه‌جا می‌شود. طنز ظریف نویسنده هم دقیقا در همین نقطه وارد می‌شود؛ طنزی که نه برای سبک کردن فضا، بلکه برای نشان دادن تناقض رفتار انسان‌هاست، جایی که جدی‌ترین موقعیت‌ها هم می‌توانند از دل یک سوءتفاهم ساده شکل بگیرند. نیوکامب در پایان داستان نه فقط با یک حقیقت جنایی روبه‌رو می‌شود، بلکه با تصویری از خودش مواجه است که در نگاه دیگران ساخته شده است.