کتاب ذکر و منتره

کتاب «ذکر و منتره در عرفان اسلامی و هندو» اثری پژوهشی، تطبیقی و تحلیلی به قلم محمدمهدی علیمردی، محمد روحانی و سمانه سالاری سلاجقه است. این کتاب با نگاهی پدیدارشناسانه و عرفانی، به بررسی یکی از عمیق‌ترین نیازهای معنوی و روانی انسان یعنی ارتباط با حقیقت متعالی می‌پردازد. محور اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی اتصال درونی آدمی با پروردگار از طریق «ذکر» در سنت اسلامی و معادل آن یعنی «منْتْره» در آیین هندو است. هدف اصلی نویسندگان، نشان دادن این حقیقت است که چگونه یاد معبود می‌تواند در جان انسان استقرار یابد و آرامش و اطمینان اصیل را که همواره دغدغه مشترک تمامی ادیان بوده، به ارمغان بیاورد. در این مسیر، اثر حاضر با پرهیز از وسوسه‌های عرفان‌های کاذب، می‌کوشد اشتراکات و تفاوت‌های این دو سنت بزرگ معنوی را به دور از پیش‌داوری روشن سازد.
یکی از چالش‌های اصلی که کتاب در همان ابتدا به آن پاسخ می‌دهد، قیاس میان مفهوم ناب و توحیدی ذکر در اسلام با آیینی چون هندوئیسم است که در ظاهر، سرشار از کثرت‌گرایی، اسطوره‌ها و خدایان متعدد به نظر می‌رسد. نویسندگان با بهره‌گیری از تمثیلی زیبا، ظاهر هندوئیسم و مناسک پیچیده و اسطوره‌ای آن را به پوسته سخت و خشن نارگیل تشبیه می‌کنند؛ پوسته‌ای که در پس آن، هسته‌ای زلال، توحیدی و عرفانی نهفته است و از این حیث، قرابت‌های شگرفی با مفاهیم الهیاتی ادیان ابراهیمی پیدا می‌کند. با عبور از این لایه ظاهری، سیر محتوایی کتاب وارد ریشه‌یابی خاستگاه، مبانی و مفاهیم کلیدی در هر دو مکتب می‌شود. در این بخش، جایگاه ذکر در قرآن، سلوک، مراقبه و ریاضت اسلامی در کنار ساختارهای عرفان هندو نظیر مکاتب ودانته، یوگا، باکتی و متون مقدس آن‌ها شروتی و اسمریتی به تفصیل معرفی می‌گردد و تطور تاریخی این اوراد از قرون اولیه اسلامی و متون کهن ودایی تا دوران متأخر بررسی می‌شود.
در ادامه، نویسندگان ساحت‌ها و گونه‌های متنوع ذکر و منتره را می‌شکافند. در سنت اسلامی، ابعادی نظیر ذکر جلی (لفظی)، ذکر خفی (قلبی) و تجلی اسماء الهی بررسی شده و به موازات آن، انواع منتره‌های هندویی مانند منتره‌های بی‌جه، ذکر معروف ام، گایاتری منتره و شیوه‌های گوناگون ادای آن‌ها در قالب «جپه» آوایی، زمزمه‌وار و ذهنی تشریح می‌گردند. بخش مهم دیگری از این ساختار تلفیقی، به شناخت کارکردها و تأثیرات شگرف ذکر و منتره در دو عرصه دنیوی و معنوی اختصاص یافته است. کتاب به روشنی نشان می‌دهد که مداومت بر این کلمات مقدس، علاوه بر دستاوردهای دنیوی نظیر تسکین روان و شفای آلام، به غایات والای معنوی از جمله مبارزه با نفس اماره، جلای قلب، تقرب به ذات الهی و در نهایت رستگاری یا همان «موکشا» منتهی می‌شود. با این حال، دستیابی به این درجات نیازمند رعایت دقیق مجموعه‌ای از آداب ظاهری و باطنی است؛ الزاماتی نظیر طهارت، انتخاب زمان و مکان مناسب، خلوت‌گزینی و حضور قلب که در عرفان اسلامی با مفاهیمی چون توبه و رجا گره می‌خورد و در عرفان هندو از طریق تکنیک‌های مدون جسمی و ذهنی نظیر آسانا، مودرا و پرانایاما منطبق می‌شود. این اثر در نهایت، راهنمایی جامع برای درک زبان مشترک نیایش در دو بستر فرهنگی متفاوت ارائه می‌دهد.