کتاب کلام یهودی و اسلامی از دیدگاه دو متاله بزرگ غرب و شرق

نوشتار حاضر به دنبال ارائه یک پژوهش علمی میان تفکر کلامی بحیا بن پاقودا و امام محمد غزالی به عنوان دو نفر از متألهین بزرگ یهودی و مسلمان است که با محوریت دو کتاب برجسته الهدایه الی فرائض‌القلوب و احیاء علوم‌الدین و به روش تحقیقی و تطبیقی و به صورت کتابخانه‌ای انجام شده. هدف پژوهش، تحلیل مقایسه‌ای آراء و اندیشه‌های کلامی، عرفانی و اخلاقی بحیا و غزالی و پاسخ به این پرسش است که: «آراء و اندیشه‌های کلامی، عرفانی و اخلاقی بحیا و غزالی در چه فضا و بستری مطرح و مبتنی بر چه مولفه‌هایی بوده و مشابهت‌ها و تفاوت‌ها را در چه مواردی می‌توان جست؟». بر اساس نتایج به‌دست آمده، همسانی و تشابه جدی میان ساختار تفکر بحیا و غزالی وجود دارد؛ اگرچه نمی‌توان اثر بحیا را تقلید از منظومه فکری و کتاب غزالی دانست، اما میزان نزدیکی تفکر و متن، قابل‌توجه بوده و موجد همسانی‌های فراوانی است. در یک معنا، سنت‌های فکری‌ای که در دامن عرفان و اخلاق دین یهودی و اسلام پرورش یافته‌اند، دارای وجوه تشابهی هستند که اساسی‌ترین آن، توجه به وظایف قلبی و ایمانی است. تفکر بحیا در کتاب الهدایه، تأکید بر اهمیت ایمان و تقوای درونی به‌عنوان انگیزه‌های اساسی رفتار دینی یا اخلاقی است، که او آن‌ها را «وظایف قلبی» توصیف می‌کند. این سبک اندیشه عرفانی و اخلاقی، با تفکر عرفاء و صوفیان به‌خصوص غزالی در دوران بازگشت به نظامیه بغداد، شباهت¬های بسیاری دارد. اخلاقیات بحیا متأثر از تصوف، رنگ و بوی زهد دارد؛ با این وجود، تفکر برگزیده بودن ملت یهود غالب بوده و کمال مطلوب حیات زاهدانه از نظر بحیا، به شماری اختصاص دارد که در مقام اسوه، دیگران را به حیات توأم با اعتدال هدایت می‌کنند.