کتاب شهرسازان و شهرسازی : رو در رو با حرفه

کتاب «شهرسازان و شهرسازی: رو در رو با حرفه؛ تحلیل عوامل موثر بر نقش‌پذیری برنامه‌ریزان شهری در ایران» نوشته مریم کهنسال نودهی، اثری است که به معرفی نظام برنامه‌ریزی شهری و جایگاه حرفه‌ای شهرسازان در ایران می‌پردازد. نویسنده در این اثر برای پرهیز از ساده‌انگاری و تقلیل‌گرایی در بررسی یک پدیده پیچیده، رویکردی چندوجهی و کل‌نگر را با وام‌گیری از مفهوم «درهم‌تنیدگی» در مطالعات اجتماعی به کار بسته است. او با ابداع روشی تحت عنوان چیدمان عوامل که ترکیبی هدفمند از اصول تجزیه و تحلیل عاملی است، تلاش می‌کند ویژگی‌های تأثیرگذار بر نقش برنامه‌ریزان را بدون افتادن به دام ابهام و کلی‌گویی، تفسیر کند. از آنجا که منابع مکتوب در این حوزه محدود بوده، بخش عمده‌ای از داده‌های کتاب بر پایه تاریخ شفاهی و مصاحبه‌هایی با برنامه‌ریزان، مدیران و متخصصان که تا سال ۱۳۹۹ گردآوری شده، سامان یافته است.
این پژوهش، مباحث خود را از بررسی تاریخچه مدیریت و برنامه‌ریزی شهری در ایران معاصر آغاز می‌کند و با واکاوی پنج دوره تاریخی، نشان می‌دهد که چگونه نظام مدرن برنامه‌ریزی از اوایل دهه ۱۳۰۰ شکل گرفته است. در این بستر، مکانیسم‌های پیچیده انتقال قدرت میان دولت مرکزی، دولت‌های محلی و نهادهای موازی و تأثیر آن‌ها بر توسعه فضایی تحلیل می‌شود. در ادامه، کتاب جغرافیای مدیریت شهری در ایران امروز را ترسیم کرده و ساختار قدرت و شبکه روابط درهم‌تنیده میان کنشگران این عرصه را روشن می‌سازد. از آنجا که بستر اصلی فعالیت بیشتر برنامه‌ریزان در ایران، شرکت‌های مهندسان مشاور شهرسازی است، نویسنده چرخه حیات این نهادها را در ده دوره مختلف بررسی کرده و تأثیر دو شوک ساختاری بزرگ، یعنی انقلاب ۱۳۵۷ و انحلال سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در سال ۱۳۸۶ را بر روند کار آن‌ها بررسی می‌کند. بر این اساس، شرکت‌های مشاور به سه نسل اصلی پیش از انقلاب (اجداد و پیشگامان)، نسل میانی بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۴ (کرگدن‌ها و جاه‌طلبان) و نسل تازه‌واردان پس از ۱۳۸۴ تقسیم می‌شوند. نویسنده با تمرکز بر نسل دوم به‌عنوان نماینده اصلی این بدنه، نقطه اوج پژوهش خود را در قالب یک گونه‌شناسی نقش‌محور ارائه می‌دهد. در این چارچوب، شهرسازان ایرانی هنگام رویارویی با چالش‌های حرفه‌ای، در پنج گروه متمایز شامل «منفعلان بدبین»، «تکنوکرات‌های استراتژیست»، «کنشگران متخصص»، «سازش‌کاران فرصت‌طلب» و «اخلاق‌مداران محافظه‌کار» دسته‌بندی می‌شوند. مقایسه این الگوها با روندهای جهانی نشان می‌دهد که برخلاف تحولات تطبیقی در سطح بین‌المللی، برنامه‌ریزان در ایران همچنان به الگوی عقلانی و سنتی پایبند مانده و عمدتا در نقش متخصصان فنی ظاهر می‌شوند؛ هرچند فضای تفسیر و راهکارهای فردی، نسخه‌های متفاوتی از این نقش را بازتولید می‌کند.
در نهایت، کتاب با بسط مفهوم واژه برنامه‌ریزی شهری به معنای جامع برنامه‌ریزی فضایی که شامل ابعاد اقتصادی، اجتماعی، محیط‌زیستی و کالبدی در مقیاس‌های گوناگون است، اثبات می‌کند که آگاهی شهرسازان از جایگاه خویش، تا چه حد می‌تواند بر توسعه نقش آنان در آینده موثر باشد. این اثر تصویری روشن، مستند و انتقادی از دنیای حرفه‌ای برنامه‌ریزان در بستر واقعیت‌های نهادی و ساختاری ایران ارائه می‌دهد.