کتاب هر پسر خوبی سزاوار کمک است

«هر پسر خوبی سزاوار کمک است» نمایشنامه‌ای استثنایی از تام استاپارد است که با همکاری آندره پروین نوشته شد و از همان ابتدا مرزهای معمول تئاتر را جابه‌جا کرد. این اثر در سال ۱۹۷۷ اجرا شد و از آن دسته متن‌هایی است که هم‌زمان می‌توان آن را نمایشنامه، قطعه‌ای موسیقایی و بیانیه‌ای سیاسی دانست. عنوانش هم از یک یادیار موسیقی می‌آید که برای حفظ نت‌های کلید سل به کار می‌رود، و همین انتخاب از همان آغاز نشان می‌دهد که استاپارد می‌خواهد زبان، موسیقی و قدرت را در یک ساختار واحد به هم گره بزند. ایده‌ی مرکزی نمایشنامه، نقد روان‌پزشکی تنبیهی در اتحاد جماهیر شوروی است؛ جایی که مخالفت سیاسی گاهی به‌جای پاسخ سیاسی، با برچسب بیماری روانی سرکوب می‌شد. استاپارد با هوشمندی نشان می‌دهد که در یک نظام توتالیتر، مرز میان جنون واقعی و جنونی که حکومت به مخالفان نسبت می‌دهد، عمدا مخدوش می‌شود. در این میان، ارکستر سمفونیک صرفا یک همراه موسیقایی نیست، بلکه بخشی از معنای اثر است: جامعه‌ای که در آن همه باید هماهنگ و مطابق یک الگوی تحمیلی حرکت کنند، و هر صدای ناهماهنگ به‌عنوان اختلال یا انحراف حذف می‌شود. داستان در یک بیمارستان روانی دولتی می‌گذرد. دو مرد با نام مشابه در یک سلول کنار هم قرار گرفته‌اند: یکی واقعا بیمار است و در توهم خود فکر می‌کند رهبر یک ارکستر بزرگ است؛ دیگری یک زندانی سیاسی سالم است که فقط به خاطر اعتراض به بازداشت دگراندیشان به تیمارستان فرستاده شده. این جابه‌جایی میان جنون و عقل، هسته‌ی دراماتیک نمایش را می‌سازد. تماشاگر در عین حال که صدای ارکستر را می‌شنود و توهم بیمار را می‌بیند، می‌فهمد که آنچه در ظاهر خیال‌پردازی است، در سطحی عمیق‌تر بازتاب منطق واقعی قدرت است. در بیرون از سلول، پسر کوچک زندانی سیاسی زیر فشار مدرسه قرار دارد تا پدرش را محکوم کند و با سیستم همراه شود. این خط روایی، بهای انسانی سرکوب را به شکل ملموسی نشان می‌دهد. در داخل بیمارستان هم پزشک، که خودش نوازنده‌ی ویولن در ارکستر توهمی بیمار است، می‌کوشد زندانی سیاسی را قانع کند که مشکلش بیماری است نه عقیده. همین جاست که نمایشنامه به شکل درخشانی نشان می‌دهد چگونه زبان پزشکی می‌تواند به ابزار انکار حقیقت تبدیل شود. اوج اثر زمانی است که یک مقام کا‌گ‌ب برای بازجویی می‌آید و به‌دلیل تشابه اسمی، دچار اشتباه بوروکراتیک می‌شود. همین خطای اداری، که در هر نظام عادی باید بی‌اهمیت باشد، در اینجا به رهایی دو نفر می‌انجامد. پایان نمایش از جنس ابزورد است، اما دقیقا به همین دلیل ماندگار می‌ماند: در جهانی که منطق سرکوب بر واقعیت غلبه کرده، گاهی فقط یک اشتباه کوچک می‌تواند نظم ظاهرا آهنین را مختل کند. ارزش اصلی «هر پسر خوبی سزاوار کمک است» در پیوند کم‌نظیر فرم و محتواست. اجرای هم‌زمان بازیگران و ارکستر، طنز سیاه، دیالوگ‌های تند و فشرده، و تضاد میان هارمونی موسیقایی و بی‌نظمی سیاسی، این اثر را به تجربه‌ای نادر و فراموش‌نشدنی تبدیل کرده است. محدودیتش هم روشن است: اجرای آن بسیار دشوار و پرهزینه است و همین باعث شده کمتر روی صحنه برود. با این حال، به‌عنوان یک نقد هنری بر اقتدارگرایی، اثری درخشان و هنوز زنده است.