1. خانه
  2. /
  3. کتاب دود

کتاب دود

نویسنده: جان برجر
3.5 از 1 رأی

کتاب دود

Smoke
انتشارات: بان
٪10
800000
720000
معرفی کتاب دود
«دود» از آن کتاب‌های کوچک جان برجر است که مرز میان جستار، شعر منثور و کتاب تصویری را به‌آسانی پشت سر می‌گذارند. متن از برجر است و تصویرها را سلچوک دمیرل، هنرمند ترک، ساخته؛ همکاری‌ای که پیش‌تر در «آب‌مروارید» نیز تجربه کرده بودند. موضوع ظاهری کتاب سیگارکشیدن است، اما برجر خیلی زود از خود سیگار فاصله می‌گیرد و به چیزی وسیع‌تر می‌رسد: مناسک اجتماعی دود، خاطره‌ی جمعی آن، تغییر نگرش جامعه به سیگاری‌ها و لحظه‌های کوتاهی که آدم‌ها در حاشیه‌ی زندگی روزمره با یکدیگر قسمت می‌کنند. کتاب با یادآوری جهانی آغاز می‌شود که در آن سیگارکشیدن تقریبا همه‌جا حاضر بود؛ در خانه، محل کار، کافه، قطار و میان گفت‌وگوها. برجر که خود سال‌ها سیگاری بود، از این گذشته با نوستالژی ساده سخن نمی‌گوید. خطرهای پزشکی دخانیات موضوع بحث او نیستند و کتاب نیز در پی انکار آن‌ها نیست. آنچه نظرش را جلب می‌کند تغییری فرهنگی است: سیگار از عملی عادی و اجتماعی به رفتاری تبدیل شده که از بسیاری فضاهای عمومی رانده شده و سیگاری‌ها را ناخواسته در حاشیه‌هایی مشترک گرد هم می‌آورد. همین حاشیه برای برجر جالب است. سیگارکشیدن چند دقیقه وقفه ایجاد می‌کند؛ پرانتزی در زمان معمول زندگی. دو نفر که برای کشیدن سیگار بیرون یک ساختمان ایستاده‌اند ممکن است در شرایط عادی هیچ دلیلی برای صحبت با یکدیگر نداشته باشند، اما این توقف مشترک نوعی فضای موقت برای گفت‌وگو می‌سازد. در نگاه برجر، دود از همین‌جا به نشانه‌ای از معاشرت، تنهایی، خاطره و همدستی کوچک انسانی تبدیل می‌شود. بحث او بیش از دفاع از دخانیات، درباره‌ی چیزی است که با حذف یک عادت از فضای عمومی همراه آن ناپدید یا دگرگون می‌شود. تصویرهای دمیرل مکمل تزئینی متن نیستند. بدن‌ها، سیگارها، دودکش‌ها و ابرهای دود در طراحی‌های او پیوسته به چیزهای دیگر تبدیل می‌شوند و منطق استعاری جستار را ادامه می‌دهند. برجر جمله‌ای کوتاه می‌نویسد و تصویر، معنای آن را جابه‌جا یا گسترش می‌دهد؛ گاهی نیز شوخی بصری چیزی را می‌گوید که متن عمدا توضیح نداده است. «دود» بنابراین باید به‌صورت همکاری دو زبان خوانده شود. حذف تصویرها چیزی اساسی از استدلال و ریتم اثر کم می‌کند. برجر هم‌زمان تناقضی سیاسی را نیز برجسته می‌کند. جامعه‌ای که حضور سیگاری‌ها را به دلایل بهداشتی محدود کرده، همچنان با آلودگی بسیار گسترده‌تر خودروها، صنایع و سوخت‌های فسیلی زندگی می‌کند. این قیاس البته از نظر میزان خطر یا سیاست سلامت عمومی هم‌ارزی علمی ایجاد نمی‌کند و اگر چنین خوانده شود، استدلال کتاب آسیب‌پذیر خواهد بود. مقصود برجر بیشتر متوجه انتخاب‌های فرهنگی ما در دیدن و ندیدن انواع مختلف دود است: بعضی آلودگی‌ها چهره و فرد مشخص دارند و به‌آسانی موضوع سرزنش می‌شوند، بعضی دیگر در سازوکار عادی اقتصاد و زندگی شهری حل شده‌اند. «دود» نخستین‌بار در ۲۰۱۶ منتشر شد و به آخرین سال زندگی برجر تعلق دارد؛ او در ژانویه‌ی ۲۰۱۷ درگذشت. همین جایگاه زمانی به تأمل کوتاه او کیفیت دیگری می‌دهد. کتاب رساله‌ای درباره‌ی مصرف دخانیات نیست و نباید از آن چنین انتظاری داشت. بیشتر شبیه نگاه آخر مردی است که یک عادت روزمره را زیر نور می‌گیرد و می‌بیند پیرامون آن چه مقدار تاریخ شخصی و اجتماعی جمع شده است. در دست برجر حتی چیزی که در هوا محو می‌شود می‌تواند ردّی از یک جهان باقی بگذارد.
درباره جان برجر
درباره جان برجر
جان برگر (John Berger) منتقد هنری، فیلم‌نامه‌نویس، نویسنده، نقاش، رمان‌نویس، و روزنامه‌نگار اهل بریتانیا بود. وی در سال ۱۹۷۲ به خاطر رمان جی برندهٔ جایزه ادبی من بوکر شد. از ویژگی‌های اصلی آثار برگر می‌توان به رویکرد انتقادی و رادیکال وی در تحلیل آثار هنری، تاریخ و تمدن اشاره کرد که در طیف وسیعی از آفریده‌هایش از مقاله و داستان گرفته تا برنامه‌های تلویزیونی و مستند قابل مشاهده و پیگیری است. در سال ۲۰۱۵ بر اساس یک نظرسنجی که در روزنامه گاردین انتشار یافت، کتاب دربارهٔ نگریستنِ جان برگر به عنوان یکی از ۲۰ کتاب دانشگاهی که جهان را تغییر داده‌اند، انتخاب شد.
اولین نفری باشید که نظر خود را درباره "کتاب دود" ثبت می‌کند