کتاب تاریخ مستند ایران : از کودتای 1299 تا کودتای 1332

«تاریخ مستند ایران: از کودتای ۱۲۹۹ تا کودتای ۱۳۳۲ (جلد چهارم)» اثری به خامه میرحسن ولوی است که با اتکا به منابع دست‌اول، مدارک متقن تاریخی و روایتی گاه‌شمارانه، به کالبدشکافی یکی از سرنوشت‌سازترین و پرآشوب‌ترین ادوار حیات سیاسی ایران در فاصله‌ی سی‌وسه سال میان دو کودتا می‌پردازد. ولوی در کتاب، با نقد نگاه نقالانه و تقلیل‌گرایانه‌ای که تاریخ را صرفا مایه سرگرمی یا انباشتی از روایات سست می‌پندارد، بر این اصل معرفتی پای می‌فشارد که شناخت ریشه‌ها و عبرت‌های گذشته، سنگ‌بنای بازسازی هویت ملی و قطب‌نمای هدایت جامعه در مسیر تصمیم‌گیری‌های عقلانی معاصر است.
نویسنده در نخستین گام، زمینه انحطاط قاجار و تهدید تمامیت ارضی کشور را در آیینه قراردادهای استعماری ۱۹۰۷، ۱۹۱۵ و ۱۹۱۹، پیامدهای ویرانگر جنگ جهانی اول و خیزش‌های پراکنده منطقه‌ای چون جنبش جنگل، قیام تنگستانی‌ها و حرکت شیخ محمد خیابانی ردیابی می‌کند؛ بستری از هرج‌ومرج و فرسایش اقتدار مرکزی که سرانجام به طراحی و اجرای کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ با ائتلاف سید ضیاءالدین طباطبایی و رضاخان میرپنج انجامید. کتاب روند برآمدن تدریجی سردار سپه را از سرکوب شورش‌های حاشیه‌ای نظیر ماجرای اسماعیل سمیتقو، کلنل محمدتقی‌خان پسیان و ابوالقاسم لاهوتی تا مهار جنبش جمهوری‌خواهی، قبضه قدرت و تاج‌گذاری پهلوی اول پی می‌گیرد و دیالکتیک نوسازی آمرانه را پیش چشم می‌نهد؛ عصری که از یک‌سو با دگرگونی‌های ساختاری در دیوان‌سالاری، احداث زیرساخت‌ها، کشف حجاب و ممنوعیت پوشش سنتی همراه بود، و از سوی دیگر با استبداد فردی، نقض قانون اساسی مشروطه و حذف بی‌رحمانه نخبگان فکری و کارگزاران مستقل نظیر میرزاده عشقی، سید حسن مدرس، تیمورتاش، نصرت‌الدوله فیروز و علی‌اکبر داور به فرسایش رفت. اثر با بررسی مناقشات نفتی دارسی و همگرایی مخاطره‌آمیز با آلمان، علل فروپاشی شتابان این اقتدار را در اشغال شهریور ۱۳۲۰ و تبعید رضاشاه مستند می‌سازد. بخش‌های پایانی به بازخوانی فضای باز اما شکننده دهه بیست، بحران امتیاز نفت شمال، ماجرای فرقه دموکرات آذربایجان، نفوذ حزب توده و اوج‌گیری نهضت ملی شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق اختصاص دارد؛ پویشی ضداستعماری که با هم‌پیمانی نهادهای امنیتی بریتانیا و آمریکا و شبکه‌ای از عوامل داخلی در فاجعه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به سقوط کشانده شد تا با تحمیل کنسرسیوم، عصر نوینی از وابستگی و انسداد سیاسی رقم بخورد.
«تاریخ مستند ایران: از کودتای ۱۲۹۹ تا کودتای ۱۳۳۲ (جلد چهارم)» نگرشی پیش روی پویندگان تاریخ معاصر و علوم سیاسی قرار می دهد تا یادآور شود حیات یک ملت در گرو هوشیاری در برابر بازی‌های ژئوپلیتیک و پاسداری از کرامت آزادی است.