کتاب از آیین تا تئاتر

کتاب «از آیین تا تئاتر: جدیت‌ انسانی‌ اجرا» مجموعه‌ای از جستارها به قلم ویکتور ترنر، انسان‌شناس فرهنگی، است که می‌کوشد پیوند میان کنش اجتماعی، زیبایی‌شناسی، انسان‌شناسی و تئاتر را تحلیل کند. ترنر در کنار کلیفورد گیرتز، معمولا از چهره‌های اصلی جریانی شناخته می‌شود که به «انسان‌شناسی نمادین و تفسیری» معروف است. این کتاب، که در سال ۱۹۸۲ منتشر شد، یکی از آثار بزرگ وی پیش از مرگش بود که تبدیل به یکی از پرارجاع‌ترین متون در حوزه‌ی مطالعات اجرا شده است. کتاب شامل چهار جستار است: «از لیمینال تا لیمینویید»، «درام‌های اجتماعی و داستان‌هایی درباره‌ی آن‌ها»، «آیین نمایشی/نمایش آیینی: انسان‌شناسی اجرایی و بازاندیشانه»، و «بازیگری در زندگی روزمره و زندگی روزمره در بازیگری». اهمیت اصلی کتاب را باید در مفاهیمی جست‌وجو کرد که نویسنده برای توضیح رابطه‌ی میان آیین، اجرا، زندگی اجتماعی و تئاتر به کار می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین آن‌ها تمایز میان «لیمینال» و «لیمینویید» است. وضعیت لیمینال به مرحله‌ی آستانه‌ای در آیین‌های گذار مربوط می‌شود؛ موقعیتی که فرد یا گروه برای مدتی از جایگاه معمول خود فاصله می‌گیرد و در وضعیتی میان دو موقعیت اجتماعی قرار می‌گیرد. ترنر در مقابل، اصطلاح «لیمینویید» را برای بسیاری از شکل‌های اجرا، هنر و سرگرمی در جوامع پیچیده و صنعتی به کار می‌برد؛ فعالیت‌هایی که معمولا اختیاری‌تر، فردی‌تر و مستقل‌تر از آیین‌های سنتی‌اند و می‌توانند امکان تجربه‌ی شکل‌های تازه‌ای از زندگی و اندیشه را فراهم کنند. مفهوم مهم دیگر کتاب «درام اجتماعی» است. نویسنده تعارض‌های اجتماعی را همچون فرایندهایی می‌بیند که معمولا با نقض یک هنجار یا رابطه آغاز می‌شوند، به بحران می‌رسند و سپس وارد مرحله‌ی جبران و حل‌وفصل یا جدایی می‌شوند. از نظر او، همین ساختار را می‌توان در بسیاری از شکل‌های فرهنگی و نمایشی نیز مشاهده کرد؛ چنان‌که رویدادهای سیاسی و اجتماعی، مانند رسوایی واترگیت، بعدا به نمایش، روایت، فیلم و دیگر صورت‌های فرهنگی راه پیدا می‌کنند. در جستار سوم، نویسنده مطرح می‌کند که انسان‌شناسی می‌تواند از شیوه‌های اجرایی و نمایشی برای فهم بهتر تجربه‌ی زیسته استفاده کند و در نمونه‌ای عملی، آیینی از جامعه‌ی ندمبو را در فضای تئاتری بازآفرینی می‌کند. وی در پایان تئاتر مدرن را نمونه‌ای از فرایند «لیمینویید» می‌داند: فضایی جدا از نظم معمول زندگی که در آن نقش‌ها، هویت‌ها و مناسبات اجتماعی می‌توانند بازنمایی، جابه‌جا یا بازتفسیر شوند.