کتاب متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت

در مقدمه‌ی «نقد عقل محض» کانت پرسشی را پیش می‌کشد که تا امروز فیلسوفان را مشغول کرده است: چرا ریاضیات و فیزیک راه خود را به‌سوی شناخت استوار پیدا کرده‌اند، اما متافیزیک همچنان میان اختلاف‌نظرها مانده است؟ کتاب «متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت» نوشته‌ی علی لاریجانی کوشیده نشان دهد نگاه کانت به علوم دقیقه، به‌ویژه ریاضیات، چه نقشی در شکل‌گیری اندیشه‌ی فلسفی او داشته است. این اثر پژوهشی در قلمرو فلسفه‌ی غرب، فلسفه‌ی علم و فلسفه‌ی ریاضیات است که خواننده در آن با شرحی کلی از فلسفه‌ی کانت روبه‌رو نمی‌شود؛ مسئله‌ای مشخص در مرکز کتاب قرار دارد و بحث پیرامون آن پیش می‌رود.
گره‌ی اصلی بحث پرسش از امکان معرفت پیشینی است؛ کانت بر این باور بود که بخشی از شناخت انسان پیش از تجربه و مستقل از آن شکل می‌گیرد و با این حال درباره‌ی جهان اطلاعاتی واقعی به دست می‌دهد. احکام ریاضی نمونه‌ی روشن چنین معرفتی‌اند؛ کانت آن‌ها را برخلاف تلقی رایج، صرفا تحلیلی نمی‌دانست و «ترکیبی پیشینی» می‌نامید. از همین‌جا پرسش از چگونگی امکان ریاضیات به پرسشی درباره‌ی توانایی‌های شناختی انسان تبدیل می‌شود. لاریجانی این پیوند را دنبال کرده و نشان می‌دهد که چرا برای فهم مسئله‌ی متافیزیک نزد کانت باید به الگوی علوم دقیقه هم نگاه کرد. عنوان کتاب نیز همین رابطه را نشانه می‌رود: موضوع نه متافیزیک به‌تنهایی است و نه ریاضیات به‌تنهایی، بلکه نسبتی است که میان این دو حوزه در ذهن کانت برقرار بوده است.
بخش مهمی از کتاب به سیر تحول دیدگاه‌های کانت اختصاص دارد و توجه اصلی‌اش به سال‌های پیش از فلسفه‌ی نقادی است؛ دوره‌ای که بسیاری از مفاهیم «نقد عقل محض» در آن ریشه دارند. کانت در این سال‌ها از سنت لایب‌نیتسی‌ـ‌ولفی و از فیزیک نیوتنی اثر پذیرفت و درباره‌ی ماهیت مکان و زمان دیدگاه‌های متفاوتی را از سر گذراند تا سرانجام آن دو را صورت‌های محض شهود حسی دانست، یعنی چارچوب‌هایی پیشینی که تجربه‌ی حسی بر پایه‌ی آن‌ها سامان می‌یابد.
این کتاب پیش از رسیدن به کانت، نگاهی هم به پیشینه‌ی تاریخی ارتباط فلسفه و علوم دقیقه می‌اندازد و علم قدیم و جدید را با هم می‌سنجد. در فصل میانی نیز سه رویکرد بزرگ در مبانی ریاضیات، یعنی منطق‌گرایی، شهودگرایی و صورت‌گرایی، معرفی می‌شود که از این راه بحث ریاضیات و فلسفه را به دوران جدیدتر می‌کشاند و ردپای اندیشه‌ی کانت را در مناقشات بعدی نشان می‌دهد.
«متافیزیک و علوم دقیقه در فلسفه کانت» با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی نوشته شده و بیش از آنکه مدخلی مقدماتی به فلسفه‌ی کانت باشد، بررسی یک پرسش معین درباره‌ی اوست: اندیشه‌ی کانت درباره‌ی علم، ریاضیات، مکان، زمان و معرفت پیشینی چگونه به ساخته‌شدن دستگاه فلسفه‌ی نقادی‌اش انجامید.