کتاب مسائل معرفت شناختی علم اقتصاد

در هر روایتی از اقتصاد که بخواهد از «چه چیزی» به «چگونه دانستن آن» برسد، پرسشی بنیادی پیش می‌آید: شناخت اقتصادی از کجا می‌آید؟ کتاب «مسائل معرفت‌شناختی علم اقتصاد» نوشته‌ی لودویگ فون میزس، سراغ همین پرسش می‌رود. میزس (۱۸۸۱ تا ۱۹۷۳) از چهره‌های شاخص مکتب اتریش است و این کتاب را نخستین‌بار در سال ۱۹۳۳ منتشر کرد و ترجمه‌ی انگلیسی آن در سال ۱۹۶۰ به چاپ رسید. این اثر مجموعه‌ای از مقالات و جستارهاست که در آن‌ها بنیان‌های فلسفی و منطقی علم اقتصاد بررسی می‌شود.
محور استدلال میزس این است که اقتصاد را باید بخشی از دانشی کلی‌تر درباره‌ی کنش هدفمند انسان دانست؛ دانشی که او «کنش‌شناسی» (پراکسئولوژی) می‌نامد. از نگاه او انسان‌ها با قصد و هدف عمل می‌کنند و در میان گزینه‌ها دست به انتخاب می‌زنند و همین ویژگی مطالعه‌ی رفتارشان را از مطالعه‌ی پدیده‌های بی‌جان جدا می‌کند. به همین دلیل میزس تعمیم روش علوم طبیعی به اقتصاد را نادرست می‌شمارد. به باور او اصول بنیادی اقتصاد از راه استدلال قیاسی و منطقی به دست می‌آیند و از نوع گزاره‌های پیشینی‌اند، نه نتیجه‌ی آزمایش یا آمارگیری.
بنابراین بخش مهمی از کتاب به تمایز میان نظریه‌ی اقتصادی و تاریخ اختصاص دارد: کنش‌شناسی با ویژگی‌های ثابت و ضروری کنش انسانی سروکار دارد، در حالی که تاریخ به جنبه‌های خاص و یگانه‌ی هر رویداد می‌پردازد. این همان مرزی است که نویسنده می‌کوشد میان علم اقتصاد و دیگر شاخه‌های علوم انسانی و طبیعی ترسیم کند.
بخش بزرگی از کتاب هم جنبه‌ی مناقشه‌ای دارد و میزس با تاریخ‌گرایی، به‌ویژه مکتب تاریخی آلمان و با اثبات‌گرایی درگیر می‌شود و توضیح می‌دهد که چرا گردآوری داده‌های تاریخی و آماری، به تنهایی نمی‌تواند به قوانین کلی اقتصادی برسد. استدلال او این است که داده‌ها گذشته‌ای بی‌تکرار را نشان می‌دهند، در حالی که علم اقتصاد در پی قوانینی فرازمانی درباره‌ی رفتار انسان است.
بحث دیگری که در کتاب دنبال می‌شود، نظریه‌ی ارزش ذهنی است که از کارل منگر آغاز شد. میزس آن را هسته‌ی مکتب اتریش می‌داند و نشان می‌دهد که چنین نظریه‌ای فراتر از حوزه‌ی سنتی اقتصاد می‌رود و به نظریه‌ای عمومی درباره‌ی رفتار انسان نزدیک می‌شود. در کنار این‌ها اصل فردگرایی روش‌شناختی مطرح می‌شود: مفاهیمی مثل جامعه، دولت یا طبقه تصمیم نمی‌گیرند و کنش نمی‌کنند؛ افرادند که هدف می‌گذارند و عمل می‌کنند، پس تحلیل باید از فرد و ترجیحات او شروع شود. میزس همچنین با دیدگاه‌هایی از متفکرانی چون ماکس وبر و خود منگر درباره‌ی ماهیت عقلانیت، ارزش و روش علوم اجتماعی وارد گفتگو می‌شود.
«مسائل معرفت‌شناختی علم اقتصاد» متنی تخصصی و استدلالی است و بیش از آنکه مقدمه‌ای ساده بر اقتصاد باشد، به فلسفه‌ی علم اقتصاد و روش‌شناسی مکتب اتریش تعلق دارد. این کتاب را می‌توان پیش‌درآمد اثر مشهورتر میزس با عنوان «کنش انسانی» (Human Action) دانست، چون بسیاری از ایده‌هایی که بعدها در آن اثر بسط یافت، در همین جستارها شکل گرفته است. خواننده‌ای که با نوشته‌های میزس یا با بحث‌های روش‌شناسی آشنا نباشد، شاید در گام‌های نخست آن را دشوار بیابد، چون استدلال‌ها بیشتر فلسفی‌اند تا کاربردی.