کتاب ایران‌ باستان‌

کتاب «ایران باستان» نوشته‌ی ماریژان موله از آن کتاب‌هایی است که پرسش را از پادشاهان و لشکرکشی‌ها به ذهن و باور مردم منتقل می‌کند: ایرانیان پیش از اسلام جهان را چگونه می‌دیدند، چه چیزهایی را مقدس می‌شمردند و این باورها را در چه آیین‌هایی نشان می‌دادند؟ موله ایران‌شناس و پژوهشگر تاریخ ادیان بود و این کتاب را برای مجموعه‌ای درباره‌ی ادیان جهان نوشت. متن نخستین‌بار در سال ۱۹۶۵ و پس از درگذشت او منتشر شد.
تمرکز کتاب بر جنبه‌های دینی و اسطوره‌ای است و زرتشت و سنت مزدایی جایگاه محوری دارند، اما موله آنها را جدا از بستر فرهنگی‌شان بررسی نمی‌کند. خدایان، شیوه‌ی نیایش، مناسک قربانی و جشن‌های فصلی در کنار هم دیده می‌شوند، چون به باور او دین ایرانیان باستان را نمی‌توان فقط با آموزه‌های اخلاقی شناخت. باید دید مناسک چگونه اجرا می‌شدند و مردم چه تصوری از جهان و جایگاه انسان در نظام آفرینش داشتند. منابعی مانند اوستا و متن‌های پهلوی پایه‌ی این بررسی‌اند و از خلال آنها تصویری از باورهای ایرانی به دست می‌آید که هم به گذشته‌ی دور می‌رسد و هم در دوره‌های بعد ادامه پیدا می‌کند.
بخش مهمی از کتاب به اسطوره و کیهان‌شناسی اختصاص دارد؛ اسطوره در اینجا فقط مجموعه‌ای از قصه‌های کهن درباره‌ی خدایان و قهرمانان نیست و راهی است برای فهمیدن این‌که ایرانیان باستان منشأ جهان، رابطه‌ی نیروهای هستی و نظم آفرینش را چگونه تصور می‌کردند. موله میان روایت‌های اسطوره‌ای، آموزه‌های دینی و عمل آیینی پیوند برقرار می‌کند و نشان می‌دهد این سه در یک نظام فکری به هم گره خورده‌اند. او در این مسیر از ایده‌ی ساختار سه‌گانه‌ی جامعه‌ی هندوایرانی و مفهوم ثنویت، یعنی کشمکش نیروهای اهورایی و دیوی، بهره می‌گیرد.
زرتشت نیز فقط شخصیتی تاریخی نیست و چهره‌ی اسطوره‌ای او و جایگاهش در سنت دینی هم بررسی می‌شود. این نگاه به خواننده کمک می‌کند تاریخ، اسطوره و دین را از هم تشخیص دهد و در عین حال پیوندشان را از نظر دور نکند. دیدگاه‌های تخصصی‌تر موله درباره‌ی آیین، اسطوره و کیهان‌شناسی ایران باستان در اثر مفصل‌تر او، که در سال ۱۹۶۳ منتشر شد، آمده است و این کتاب را می‌توان خلاصه‌ای قابل‌دسترس از همان مسیر پژوهشی دانست.
«ایران باستان» نوشته‌ی ماریژان موله درباره‌ی شیوه‌ی اندیشیدن، باور داشتن و آیین‌ورزی ایرانیان پیش از اسلام است. کتاب زرتشت، سنت مزدایی، خدایان، قربانی، جشن‌ها و تصور آفرینش را در یک قاب می‌آورد و نشان می‌دهد شناخت یک جامعه‌ی کهن فقط از راه پادشاهان و جنگ‌هایش ممکن نیست. آنچه مردم درباره‌ی جهان باور داشتند و آنچه در مناسک خود اجرا می‌کردند هم بخشی از همان تاریخ است.