کتاب امپراتوری داده

«امپراتوری داده» تاریخ فناوری‌های دیجیتال را از اختراع رایانه آغاز نمی‌کند. روپیکا ریسام برای فهم قدرت داده در جهان امروز، نزدیک به یازده هزار سال به عقب بازمی‌گردد: زمانی که جوامع انسانی شروع کردند زمین، محصول، بدهی، جمعیت و دارایی را بشمارند و ثبت کنند. تز اصلی کتاب روشن است اما دامنه‌ی وسیعی دارد: داده صرفا بازنمایی خنثای جهان نیست؛ انتخاب اینکه چه چیزی شمرده شود، چه کسی در یک دسته قرار گیرد و چه نهادی حق نگهداری و تفسیر اطلاعات را داشته باشد، از آغاز با سازمان‌دهی قدرت پیوند خورده است. «امپراتوری داده» (Data Empire) که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، تاریخ داده را از نشانه‌ها و لوح‌های باستانی تا هوش مصنوعی و دولت الگوریتمی دنبال می‌کند. ریسام مسیر خود را با نخستین فناوری‌های ثبت و حسابداری آغاز می‌کند. ذخیره‌ی اطلاعات درباره‌ی غله، زمین، مالیات و بدهی امکان اداره‌ی جوامع پیچیده‌تر را فراهم کرد، اما همان ابزارها به حکومت‌ها قدرت تازه‌ای برای شناخت و کنترل جمعیت دادند. این دوگانگی در سراسر کتاب باقی می‌ماند: داده می‌تواند هماهنگی و پیش‌بینی را ممکن کند، اما همان قابلیت می‌تواند برای مالیات‌گیری، تصرف زمین، طبقه‌بندی انسان‌ها و تثبیت سلسله‌مراتب به کار رود. بنابراین مشکل در «داده» به‌خودی‌خود نیست؛ در مناسباتی است که تعیین می‌کنند چه کسی آن را تولید، مالک و تفسیر می‌کند. با شکل‌گیری دولت‌های مدرن و امپراتوری‌های استعماری، شمارش ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند. سرشماری‌ها، نقشه‌برداری‌ها، ثبت مالکیت، آمار جمعیت و دسته‌بندی‌های نژادی فقط ابزارهای شناخت نبودند؛ آن‌ها به دولت و استعمارگر امکان می‌دادند قلمرو و جمعیت را به واحدهایی قابل مدیریت تبدیل کنند. ریسام از این منظر میان تاریخ داده و تاریخ استعمار پیوند برقرار می‌کند و نشان می‌دهد چگونه برخی نظام‌های طبقه‌بندی، از ثبت انسان‌های برده‌شده تا سنجش‌های نژادی، نابرابری را در قالب عدد و جدول به صورتی ظاهرا عینی درمی‌آوردند. با ورود آمار، ماشین‌های محاسبه و سپس رایانه، مقیاس این قدرت تغییر می‌کند. کتاب از پروژه‌های پیش‌بینی و مدیریت جمعیت در قرن بیستم به پایگاه‌های داده، اینترنت، پلتفرم‌های فناوری و هوش مصنوعی می‌رسد. در این مرحله تغییری تعیین‌کننده رخ می‌دهد: اگر زیرساخت‌های اطلاعاتی برای بخش بزرگی از تاریخ در اختیار حکومت‌ها بودند، امروز شرکت‌های خصوصی مقادیر عظیمی از داده‌ی شهروندان را در اختیار دارند و هم‌زمان در حوزه‌هایی که زمانی عمومی محسوب می‌شدند از ارتباطات و تبلیغات تا امنیت و تصمیم‌گیری الگوریتمی نقش پیدا کرده‌اند. مسئله‌ی مالکیت داده به همین دلیل برای ریسام مسئله‌ی حاکمیت است. یکی از نقاط قوت «امپراتوری داده» مقیاس تاریخی آن است. ریسام اجازه نمی‌دهد تصور کنیم سوگیری الگوریتمی، نظارت یا طبقه‌بندی انسان‌ها ناگهان با هوش مصنوعی پدید آمده‌اند؛ فناوری‌های جدید بر زیرساخت‌ها و عادت‌های تاریخی قدیمی‌تر بنا شده‌اند. در عین حال همین مقیاس بزرگ محدودیت کتاب نیز هست. قرار دادن ثبت محصول در بین‌النهرین، سرشماری استعماری و الگوریتم‌های امروز در یک تاریخ واحد خطر آن را دارد که تفاوت میان کاربردهای بسیار متفاوت اطلاعات کم‌رنگ شود. همچنین اگر رابطه‌ی داده و سلطه بیش از اندازه برجسته شود، کارکردهای داده در همکاری، دانش عمومی و پاسخ‌گوکردن قدرت می‌توانند در حاشیه قرار گیرند. خود کتاب این امکان‌های متضاد را می‌بیند، اما وزن استدلال آشکارا بر سویه‌ی قدرت و کنترل است. ترجمه‌ی فارسی «امپراتوری داده» با ترجمه‌ی مجتبی یاسبلاغی از سوی نشر فراهم منتشر شده است. پرسشی که کتاب از گذشته به اکنون منتقل می‌کند، فنی نیست: مسئله فقط این نیست که داده‌ی بیشتری در اختیار چه کسی است؛ مهم‌تر این است که چه کسی حق دارد با آن درباره‌ی زندگی دیگران تصمیم بگیرد.