کتاب سفرنامه کلودیوس جیمز ریچ

«سفرنامه کلودیوس جیمز ریچ: از بصره تا پارسه» ترجمه‌ی بخشی از یادداشت‌های سفر کلودیوس جیمز ریچ است که به آخرین سفر او در جنوب ایران اختصاص دارد. ریچ (۱۷۸۷-۱۸۲۱) دیپلمات، شرق‌شناس و پژوهشگر بریتانیایی بود و در بغداد به نمایندگی از کمپانی هند شرقی کار می‌کرد. در کنار وظایف سیاسی، به جغرافیا، تاریخ، زبان‌ها و آثار باستانی علاقه‌ی جدی داشت و همین علاقه او را به یکی از نخستین اروپاییانی تبدیل کرد که بقایای کهن بین‌النهرین و ایران را با نگاهی منظم دید و ثبت کرد. این کتاب مسیری را دنبال می‌کند که از بصره و کرانه‌های خلیج فارس آغاز می‌شود، به خاک ایران می‌رسد و در شیراز و دشت‌های اطراف آن، به‌ویژه پارسه، ادامه پیدا می‌کند. یادداشت‌های روزانه‌ی ریچ از این سفر پس از درگذشت او همراه با دیگر نوشته‌هایش به چاپ رسید و امروز یکی از منابع دست‌اول درباره‌ی ایران اوایل سده‌ی نوزدهم به شمار می‌آید.
بخش مهمی از کتاب به بازدید ریچ از تخت‌جمشید و آثار پیرامون آن اختصاص دارد. او در این بخش‌ها فقط به شرح آنچه می‌بیند بسنده نمی‌کند؛ ستون‌ها و صفه را بررسی می‌کند، ابعاد و وضعیت بناها را یادداشت می‌کند و کاخ‌های هخامنشی را در متن مشاهده‌های میدانی خود توصیف می‌کند. نقش رستم و نقش رجب نیز در همین مسیر جای دارند و ریچ نقش‌برجسته‌ها و سنگ‌نگاره‌های آن‌ها را با دقت یادداشت می‌کند. یکی از کارهای شاخص او در این سفر، رونویسی کتیبه‌های میخی تخت‌جمشید است؛ نوشته‌هایی که بعدها در اختیار مخاطبان اروپایی قرار گرفت و در مسیر پژوهش درباره‌ی خط میخی به کار آمد. اشاره‌ی او به سازه‌ی معروف به مشهد مادر سلیمان در منطقه‌ی پاسارگاد و مقایسه‌ی آنچه می‌بیند با گزارش‌های نوشته‌شده‌ی پیشینیان نیز نشان می‌دهد که نگاه او به این آثار، نگاه یک گردشگر گذری نیست و هر بنا را با متن‌های کهن و مشاهده‌ی مستقیم می‌سنجد.
ریچ در راه رسیدن به شیراز از وضعیت جاده‌ها، آبادی‌ها و منزلگاه‌ها می‌نویسد و از دشواری‌های سفر کاروانی و رفت‌وآمد در مسیرهای کوهستانی می‌گوید. وقتی به شیراز می‌رسد، شهر را از چند زاویه می‌نگرد: بازارها، مسجدها، حمام‌ها، باغ‌ها و آرامگاه‌هایی مثل حافظیه و سعدیه، همراه با رفتار مردم، آداب‌ورسوم و زندگی روزمره‌ی ساکنان.
همچنین اوضاع سیاسی و اجتماعی ایالت فارس در دوره‌ی قاجار و روابط حاکمان محلی نیز در یادداشت‌هایش جا دارد. بخش پایانی کتاب به شیوع وبا در شیراز پرداخته؛ ریچ وضعیت شهر، نگرانی مردم و روزهای دشوار آن پاییز را از نزدیک ثبت کرده و خود او نیز در همان سال ۱۸۲۱ در شیراز بر اثر این بیماری درگذشت. به همین دلیل این سفرنامه یکی از آخرین گزارش‌های او از ایران است.