کتاب ساعت بیقرار

در زیست‌شناسی امروز اگر گیاه‌شناسی بگوید «گیاه به‌دنبال نور خورشید می‌رود»، از یکی از قاعده‌های نانوشته‌ی علم عدول کرده است؛ چراکه قرار است توضیح علمی از فرایندهای فیزیکی و شیمیایی سخن بگوید، نه از خواست و کنش پدیده‌های طبیعی. جسیکا ریسکین استاد تاریخ در دانشگاه استنفورد، در کتاب «ساعت بی‌قرار» به سراغ همین قاعده رفته است. ریسکین یادآوری کرده که کنار گذاشتن «عاملیت» از علوم زندگی همیشه رویه‌ی رایج نبوده و شاید ناگزیر هم نبوده است. از سده‌ی هفدهم به این سو اندیشمندان بسیاری عاملیت را به شکل‌های گوناگون در مرکز علم نشانده‌اند اما این کتاب هر دو سوی ماجرا را روایت می‌کند: تاریخ اصلی که عاملیت را از طبیعت بیرون راند و تاریخ مخالفانی که آن را جزئی از خود طبیعت می‌دانستند.
روایت با ماشین‌های خودکار (اتوماتا) در اروپای آغاز دوران مدرن شروع می‌شود؛ دستگاه‌هایی که به الگویی برای دانشی تازه درباره‌ی موجودات زنده بدل شدند. ریسکین از شیاطین و مسیح‌های مکانیکی کلیساهای اواخر قرون وسطا و اوایل رنسانس که با ساعت و ارگ به حرکت درمی‌آمدند، آغاز کرده و گام‌به‌گام به آندروئیدهای نوازنده، ووکانسون و اردک‌های مکانیکی‌اش و سرانجام ربات‌های پس از جنگ جهانی دوم می‌رسد. این دستگاه‌ها در جامعه‌ی آن روزگار با استقبال گسترده روبه‌رو شدند و دانشمندان و فیلسوفان را واداشتند که درباره‌ی معنای «مکانیسم» دقیق‌تر بیندیشند. فصل‌های کتاب از «ماشین‌ها در باغ» و «دکارت در میان ماشین‌ها» تا «نخستین آندروئیدها»، این مسیر را به‌صورت تاریخی و با جزئیات پی می‌گیرند.
محور استدلال کتاب تمایزی است که نویسنده میان دو صورت مکانیسم برقرار می‌کند؛ در «مکانیسم منفعل» که بعدها به روایت غالب علم مدرن تبدیل شد، ماده ذاتا بی‌جنبش و بی‌اراده است و حرکت یا هدف باید از بیرون به آن برسد. چهره‌هایی چون دکارت، بویل و نیوتن جهان را همچون ساعتی بزرگ می‌دیدند که اجزایش از ماده‌ای بی‌اثر ساخته شده است. به گفته‌ی ریسکین این نگاه با الهیات نیز پیوند داشت، زیرا برهان نظم در سازوکارهای طبیعت نشانه‌ای از وجود طراح می‌جست.
از طرفی «مکانیسم فعال» عاملیت را مانند نیرو یا ماده، ویژگی بنیادین خود طبیعت می‌شمرد و موجود زنده را ماشینی خودساز و فعال تصور می‌کرد، بی‌آنکه به «مهندسی الهی» در بیرون از طبیعت نیاز داشته باشد. لایب‌نیتس نماینده‌ی این رویکرد است که حیات را هدفمند و خودتحول‌گر می‌دید. سپس از کانت و لامارک می‌گذرد و به داروین می‌رسد و بر پایه‌ی بازخوانی این دوره‌ها نشان می‌دهد که روایت آشنای پیروزی مکانیسم منفعل بر رقیبش تصویری ساده‌شده است.
کشمکش میان این دو رویکرد در علم امروز هم همچنان زیرپوستی ادامه دارد و بر بحث‌های زیست‌شناسی تکاملی، علوم شناختی و هوش مصنوعی اثر می‌گذارد. ریسکین در همین مسیر به معاصرانی چون دنیل دنت، ریچارد داوکینز و استیون جی گولد نیز می‌رسد، و فصل پایانی‌اش «تاریخ مهم است» نام دارد.