کتاب مسیح

«مسیح» نوشتهٔ کارل یاسپرس خوانشی فلسفی از عیسی ناصری است که آگاهانه میان «عیسی تاریخی» و «مسیح ایمان مسیحی» فاصله می‌گذارد. این متن در اصل بخشی از کتاب «فیلسوفان بزرگ» است؛ جایی که یاسپرس چهار چهرهٔ سقراط، بودا، کنفوسیوس و عیسی را «انسان‌های معیار» می‌نامد. منظور او فیلسوف به معنای صاحب یک دستگاه نظری نیست. عیسی برای یاسپرس حتی فیلسوفی نظام‌ساز نیست؛ اهمیت او در نوعی شیوهٔ وجود، سخن‌گفتن، تصمیم‌گرفتن و مواجهه با خدا، جهان و مرگ است که قرن‌ها بر تصور انسان از خودش اثر گذاشته است. یاسپرس کار خود را از مسئله‌ای دشوار آغاز می‌کند: دربارهٔ عیسی تاریخی چه می‌توان دانست؟ او روایات اناجیل را اسنادی می‌داند که ایمان جماعت مسیحی نیز در شکل‌گیری و انتقالشان دخالت داشته است. بنابراین نمی‌توان بدون تفکیک تاریخی، همهٔ آنچه بعدها دربارهٔ مسیح گفته شده مستقیما به شخص عیسی نسبت داد. این احتیاط، یاسپرس را به خوانشی متفاوت از الاهیات سنتی می‌رساند. او عیسی را در زمینهٔ یهودیت زمان خود و در امتداد سنت پیامبران می‌بیند؛ کسی که از نزدیک‌بودن ملکوت خدا، داوری و ضرورت دگرگونی انسان سخن می‌گوید. «ملکوت خدا» مرکز تفسیر یاسپرس است. پیام عیسی از نظر او اعلام دانشی دربارهٔ آینده نیست که شنونده بتواند بی‌طرفانه آن را مشاهده کند؛ انسان را در برابر تصمیم قرار می‌دهد. اگر ملکوت نزدیک است، زندگی باید اکنون تغییر کند. اخلاق عیسی نیز از همین انتظار جدا نیست. محبت به خدا و همسایه، بخشش، توجه به محرومان و حتی محبت به دشمن برای یاسپرس برنامه‌ای سیاسی برای ساختن جامعه‌ای تازه نیستند؛ نشانه‌های زیستن در افق ارادهٔ خدا و جهانی‌اند که ارزش‌های متعارف آن دیگر مطلق نیستند. همین نکته یکی از بحث‌برانگیزترین قسمت‌های کتاب است. یاسپرس تأکید می‌کند که عیسی نه مصلح اجتماعی به معنای جدید بود، نه نظریه‌ای سیاسی تدوین کرد و نه سازمانی برای تأسیس کلیسا به معنای بعدی آن ساخت. مسیحیتی که در تاریخ پدید آمد، نتیجهٔ تفسیر و ایمان پیروان پس از او نیز بود. از دید یاسپرس، بدون این تحول تاریخی، «عیسی» به «مسیح» ایمان مسیحی و رستاخیز او به موضوع اعتقاد تبدیل نمی‌شد. مرگ عیسی برای یاسپرس اهمیت ویژه‌ای دارد. او در مقایسه‌ای روشنگرانه، سقراط و عیسی را دو شیوهٔ متفاوت رویارویی با مرگ می‌داند. سقراط با آرامشی فلسفی با مرگ مواجه می‌شود؛ عیسی در دل رنج و اضطراب شدید، پیوند خود با امر متعالی را حفظ می‌کند. به همین دلیل زندگی و مرگ عیسی برای یاسپرس بیش از مجموعه‌ای از آموزه‌ها اهمیت دارند: حقیقت او در «وجود» و نحوهٔ تحقق پیامش در زندگی دیده می‌شود. قدرت کتاب در این است که عیسی را نه صرفا موضوع اعتقاد و نه صرفا شخصیت تاریخی می‌بیند و میان تاریخ، ایمان و فلسفه حرکت می‌کند. اما خوانش یاسپرس بی‌طرف نیست. جداکردن عیسی تاریخی از مسیح الاهیات و تأکید بر انتظار آخرالزمانی، خود تفسیری مشخص و محل مناقشه در پژوهش‌های عیسی تاریخی است. الاهی‌دان مسیحی نیز ممکن است حذف الوهیت و رستاخیز از نقطهٔ عزیمت بحث را نپذیرد. پرسش یاسپرس از همین اختلاف فراتر می‌رود: آیا می‌توان بدون پذیرفتن تمام دستگاه عقیدتی‌ای که قرن‌ها پیرامون عیسی شکل گرفته، همچنان در برابر زندگی و پیام او قرار گرفت و اجازه داد آن زندگی از ما چیزی بخواهد؟