گمشدگان-کتاب چهارم

«شکاف زمان» نوشته مارگرت پترسون هدیکس، چهارمین جلد از مجموعه «گمشدگان» است؛ مجموعه‌ای که سفر در زمان را به معماهای حل‌نشده تاریخ پیوند می‌زند و از دل آن‌ها پرسش‌هایی درباره هویت، سرنوشت و امکان انتخاب بیرون می‌کشد. این بار هدیکس به سال ۱۶۱۱ و ماجرای مشهور سفر دریایی هنری هادسون می‌رود؛ کاوشگری که در جست‌وجوی گذرگاه شمال‌غربی، همراه پسر نوجوانش جان و خدمه کشتی دیسکاوری وارد خلیج هادسون شد. پس از شورش خدمه، هادسون، پسرش و چند نفر دیگر در قایقی کوچک رها شدند و سرنوشتشان در میان یخ‌ها برای همیشه در هاله‌ای از ابهام باقی ماند. همین حادثه تاریخی، زمینه‌ای مناسب برای رمانی فراهم می‌کند که مسئله اصلی‌اش فقط نجات انسان‌ها نیست، بلکه سنجش بهای دستکاری در گذشته است. پس از ماجراهای جلد سوم، جونا و کاترین مأمور می‌شوند خط زمانی مربوط به جان هادسون را ترمیم کنند. آن‌ها باید خود را به کشتی دیسکاوری برسانند و اطمینان یابند که رویدادهای تاریخی در مسیر شناخته‌شده خود پیش می‌روند. اما این مأموریت با مشکلی بی‌سابقه روبه‌رو می‌شود: زمان شکافته شده است. گذشته دیگر یک مسیر واحد و منسجم نیست، بلکه دو امکان هم‌زمان روی یکدیگر افتاده‌اند. در یکی از این مسیرها، شورش خدمه رخ می‌دهد و هادسون و همراهانش در قایق رها می‌شوند؛ در مسیر دیگر، دخالت مسافری یاغی به نام دوم مانع وقوع شورش شده و آینده‌ای ناشناخته را پیش روی شخصیت‌ها قرار داده است. جونا و کاترین در این وضعیت نمی‌توانند به سادگی بفهمند کدام واقعیت «اصلی» و کدام یک دستکاری‌شده است. آن‌ها گاه پژواک‌ها و تصویرهایی از خط زمانی دیگر می‌بینند؛ سایه‌هایی از آدم‌ها و رخدادهایی که در همان لحظه، هم رخ داده‌اند و هم رخ نداده‌اند. این تجربه، تعلیق داستان را به سطحی فراتر از خطرهای معمول می‌برد. خطر فقط در حمله، گرسنگی یا سرمای کشنده نیست؛ خود واقعیت نیز دیگر قابل اعتماد نیست. نوجوانان باید در کشتی‌ای گرفتار میان یخ، دریا و خشم خدمه، هویت واقعی خود را پنهان کنند و در عین حال بفهمند چه کسی مسیر زمان را تغییر داده است. هدیکس برای ساختن این تنش، از دو محدودیت هم‌زمان استفاده می‌کند: محدودیت فضا و محدودیت شناخت. کشتی دیسکاوری محیطی بسته و خفه‌کننده است؛ جایی که گرسنگی، سرما، بیماری و ترس، اختلاف‌های پنهان را به شورش نزدیک می‌کند. هیچ‌کس امکان فرار ندارد و هر گفت‌وگو می‌تواند به سوءظن تازه‌ای دامن بزند. در کنار این انزوای فضایی، تداخل دو خط زمانی، روایت را از نظم خطی خارج می‌کند. خواننده ناچار است همراه شخصیت‌ها میان دو نسخه از واقعیت حرکت کند و مدام بپرسد آنچه می‌بیند خاطره است، امکان آینده است یا نشانه‌ای از گذشته‌ای که هنوز در حال شکل گرفتن است. با وجود این پیچیدگی، مرکز اخلاقی رمان در موقعیت جونا قرار دارد. او می‌داند که اگر اجازه دهد مسیر تغییر‌یافته ادامه پیدا کند، شاید بتواند از یک فاجعه جلوگیری کند؛ اما همین مداخله ممکن است پیامدهایی گسترده و غیرقابل پیش‌بینی برای زمان حال داشته باشد. مسئله او شبیه دوراهی ساده میان خیر و شر نیست. دوم نیز با نیتی کاملا شرورانه وارد عمل نشده است؛ او می‌خواهد مانع رنجی واقعی شود. همین موضوع، تصمیم‌گیری را دشوارتر می‌کند، زیرا نشان می‌دهد نیت خوب به‌تنهایی نمی‌تواند پیامدهای یک کنش را بی‌خطر کند. «شکاف زمان» تصور قهرمانانه نجات دادن همه را به چالش می‌کشد. جونا نمی‌تواند هر رنجی را از میان بردارد و هم‌زمان جهان را نیز دست‌نخورده نگه دارد. عاملیت او در قدرت تغییر دادن همه چیز نیست؛ در این است که بداند هر انتخابی هزینه دارد و مسئولیت آن را بر عهده بگیرد. رمان با این پرسش باقی می‌ماند که آیا حفظ نظم تاریخ، وقتی این نظم با بی‌عدالتی و مرگ ساخته شده، خود نوعی خشونت نیست. پاسخ هدیکس قطعی و آرامش‌بخش نیست. کشتی در میان یخ‌ها پیش نمی‌رود، اما زمان همچنان حرکت می‌کند؛ و جونا درمی‌یابد که گاهی انسان نمی‌تواند گذشته را نجات دهد، فقط می‌تواند تصمیم بگیرد با حقیقت یخ‌زده آن چگونه زندگی کند.