کتاب تصویر و کلمه

کتاب «تصویر و کلمه، رویکردهایی به شمایل شناسی» تألیف امیر نصری اثری تحلیلی و جامع در حوزه‌ی فلسفه و تاریخ هنر به شمار می‌رود. این کتاب به کندوکاو شمایل‌شناسی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین روش‌های تفسیری هنرهای بصری و تجسمی در قرن بیستم می‌پردازد. نویسنده در این اثر تلاش می‌کند تا سیر تطور این رویکرد را از یک روش ساده به یک معرفت هرمنوتیکی و بینارشته‌ای که با روان‌شناسی، فلسفه، الهیات و نقد ادبی پیوند خورده است، ترسیم کند. در قدم نخست، کتاب مرز دقیقی میان دو اصطلاح «شمایل‌نگاری» و «شمایل‌شناسی» رسم می‌کند. شمایل‌نگاری آیکونوگرافی که ریشه در قرن شانزدهم دارد، رویکردی است که بیشتر بر شناسایی موتیف‌ها، عناصر بصری و محتوای ظاهری اثر تمرکز دارد. اما شمایل‌شناسی که اساسا محصول قرن بیستم است، از فرم ظاهری عبور کرده و مفسر را به جست‌وجوی محتوا، معنا و بافت فرهنگی اثر وامی‌دارد تا معانی پنهان و روابط بینامتنی تصاویر رمزگشایی شوند. همچنین، نویسنده، کاربرد واژه‌ی «شمایل» را به معنای اخص آن در سنت مسیحیت شرقی و بیزانسی محدود دانسته و استفاده‌ی عام آن را در سایر زمینه‌ها، تسامحی می‌داند.
کتاب بر پایه‌ی تشریح و بررسی انتقادی آرای پنج متفکر برجسته‌ی تاریخ هنر شکل گرفته است. روایت با اروین پانوفسکی آغاز می‌شود؛ مورخی که تلاش کرد شمایل‌شناسی را به روشی علمی بدل سازد. او خوانش تصویر را در سه سطح «پیش‌شمایل‌نگاری»، «تحلیل شمایل‌نگارانه» و «تفسیر شمایل‌شناسانه» صورت‌بندی کرد و بر این باور بود که معنای اثر هنری، امری متعین و از پیش‌تعیین‌شده است. در ادامه‌ی کتاب، آرای منتقدان و بسط‌دهندگان نظریه‌ی پانوفسکی بررسی می‌شود. آبی واربورگ، از پیشگامان این حوزه، با نقد رویکرد زیبایی‌شناختی صرف، ایده‌ی «شمایل‌شناسی دیالکتیکی» را مطرح کرد و کوشید تاریخ هنر را به «تاریخ فرهنگ و تصویر» دگرگون سازد. سپس نوبت به هانس بلتینگ می‌رسد؛ متفکری که با رویکردی انسان‌شناسانه و فلسفی، درک تصویر را ورای یافتن پیام دانست و بر پیوند ناگسستنی «تصویر، جسم و رسانه» تأکید کرد که در نهایت به رویکرد «نگاه خیره» مشهور شد.
فصل‌های پایانی کتاب به رویکردهای آوانگارد اختصاص دارد. میکه بال با قرارگیری در نقطه‌ی مقابل قطعیت‌گرایی پانوفسکی و با تأثیرپذیری از اندیشه‌های ژاک دریدا، به «نامتعین بودن» و «گرده‌افشانی معنا» باور دارد و معتقد است تصاویر حامل معانی متکثری هستند. در نهایت، رویکرد ژرژ دیدی-اوبرمان تحت عنوان ناشمایل‌شناسی واکاوی می‌شود؛ متفکری که با وام‌گیری از روان‌کاوی فروید و تکنیک‌های تفسیر خواب، به تحلیل شکاف‌ها، لکه‌ها و ناخودآگاه پنهان در تصاویر می‌پردازد. در مجموع، کتاب «تصویر و کلمه» نشان می‌دهد که چگونه مفسران با بسط آرای یکدیگر، افق‌های جدیدی در خوانش تصاویر گشوده‌اند. مطالعه‌ی این اثر ارزشمند به تمامی پژوهشگران تاریخ هنر و دانشجویان رشته‌ی فلسفه‌ی هنر که در پی درک لایه‌های عمیق‌تر و پنهان آثار تجسمی هستند، پیشنهاد می‌شود.