کتاب آدم حسابی

«آدم حسابی» یکی از مجلدهای مجموعهٔ «داستان‌های کوتاه جهان» انتشارات علمی و فرهنگی است که محمدعلی مهمان‌نوازان آن را به فارسی برگردانده است. در این جلد داستان‌هایی از دنی سانتیاگو، گئورگی سمیونوف، جامائیکا کینکید، جومپا لاهیری، ریموند پیلای، باینونیدو سانتوس، ایوون ورا و محمد مرابط در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ ترکیبی که از همان ابتدا نشان می‌دهد کتاب قرار نیست تصویری یکدست از داستان کوتاه عرضه کند. «مرثیه»، «دست چرخان»، «جشن»، «خانهٔ متبرک» و «چرا حیوانات دیگر نمی‌تراشی» از جمله داستان‌های این مجموعه‌اند. تفاوت جغرافیایی نویسندگان فقط به تغییر نام شهرها و شخصیت‌ها منجر نشده است. هر داستان از نقطه‌ای متفاوت به تجربهٔ انسان درون جامعه نگاه می‌کند: مهاجرت، خانواده، فقر، استعمار، فاصلهٔ فرهنگی، تنهایی یا مواجههٔ فرد با قواعدی که دیگران برایش تعیین کرده‌اند. به همین دلیل، حرکت از داستانی به داستان دیگر گاهی به معنای تغییر کامل زبان روایی و شیوهٔ دیدن جهان است. کتاب بیشتر شبیه مجموعه‌ای از پنجره‌هاست تا اتاقی با طراحی واحد. «خانهٔ متبرک» جومپا لاهیری یکی از نمونه‌های روشن این تنوع است. زوجی هندی‌تبار که زندگی مشترک خود را در آمریکا آغاز کرده‌اند، در خانهٔ تازه‌شان اشیای مسیحی به‌جامانده از ساکنان قبلی را پیدا می‌کنند. چیزی که ظاهرا مسئله‌ای کوچک و حتی کمیک است، به‌تدریج اختلاف دو شخصیت دربارهٔ هویت، سلیقه، سازگاری و نمایش خود در برابر دیگران را آشکار می‌کند. لاهیری مثل بسیاری از داستان‌هایش، مهاجرت را نه فقط تغییر کشور، بلکه مجموعه‌ای از مذاکرات روزمره دربارهٔ این می‌بیند که چه چیزی از گذشته باید حفظ شود و چه چیزی می‌تواند تغییر کند. در «چرا حیوانات دیگر نمی‌تراشی» ایوون ورا، زمینهٔ تاریخی و سیاسی آشکارتر است. نخستین مجموعه‌داستان ورا با همین عنوان در فضای رودزیای سفیدپوست‌سالار دههٔ ۱۹۷۰ و سال‌های مبارزه برای استقلال زیمبابوه شکل گرفته و زندگی کسانی را دنبال می‌کند که زیر فشار استعمار، جنگ و مناسبات جنسیتی زندگی می‌کنند. اهمیت نگاه ورا در این است که مبارزهٔ سیاسی را تجربه‌ای یکسان برای همه نمی‌بیند؛ به‌ویژه زنان هم‌زمان با سلطهٔ استعماری و محدودیت‌های ناشی از نقش‌های جنسیتی روبه‌رو هستند. حضور نویسندگانی چون جامائیکا کینکید و محمد مرابط نیز مجموعه را به سوی شکل‌های دیگری از روایت می‌برد؛ گاهی خاطره و داستان به یکدیگر نزدیک می‌شوند و گاهی طنز، خشونت یا زبان شفاهی وزن بیشتری پیدا می‌کند. همین تفاوت‌ها اجازه می‌دهد خواننده بدون ورود به مجموعه‌های مفصل هر نویسنده، با چند سنت متفاوت داستان کوتاه مواجه شود. مزیت «آدم حسابی» همین گستردگی است، اما محدودیتش نیز از همان‌جا می‌آید. کنار هم قرار گرفتن هشت نویسنده از زمینه‌های بسیار متفاوت الزاما وحدت موضوعی یا سبکی ایجاد نمی‌کند و منطق انتخاب همهٔ داستان‌ها همیشه برای خواننده آشکار نیست. بنابراین بهتر است کتاب را نه مجموعه‌ای با طرح واحد، بلکه گزیده‌ای برای کشف نویسندگان و جهان‌های تازه خواند. داستان کوتاه گاهی بیش از آنکه زندگی یک انسان را تعریف کند، فقط لحظه‌ای را انتخاب می‌کند که در آن چیزی پنهان ناگهان قابل دیدن می‌شود. «آدم حسابی» مجموعه‌ای از همین لحظه‌هاست؛ لحظه‌هایی که در کشورهای مختلف رخ می‌دهند، اما آدم‌هایشان اغلب با پرسشی مشابه تنها می‌مانند: وقتی جهان برای ما نقشی تعیین کرده است، تا کجا می‌توانیم شکل دیگری از خودمان بسازیم؟