کتاب پنهان در خانه دیوانگان

کتاب «پنهان در خانه‌ی دیوانگان» نوشته‌ی دیدیه دنینکس، اثری مستندگونه و داستانی است که به بازخوانی یکی از تأثیرگذارترین برهه‌های تاریخ معاصر فرانسه در زمان اشغال توسط ارتش آلمان نازی می‌پردازد. این رمان تاریخی در سال ۱۹۴۳ و در فضای خفقان‌آور حکومت ویشی روایت می‌شود؛ زمانی که نازی‌ها و هم‌پیمانان آن‌ها با رویکردی غیرانسانی، هزاران بیمار روانی را در بیمارستان‌ها به حال خود رها کردند تا بر اثر گرسنگی و بی‌توجهی جان بسپارند. نویسنده در این اثر تمرکز خود را بر آسایشگاه روانی «سنت-آلبان» در منطقه‌ی لوزر قرار می‌دهد که به سرپرستی پزشکان پیشرویی همچون فرانسوا توسکیس و لوسین بونافه اداره می‌شد. توسکیس که خود از پناهندگان سیاسی جنگ داخلی اسپانیا بود، با رویکردی نوین در علم روان‌پزشکی، محیط تیمارستان را از یک زندان بسته به فضایی برای تعامل اجتماعی و مقاومت سیاسی تبدیل کرد. این کتاب به بررسی دقیق شیوه‌ای می‌پردازد که در آن مرزهای میان درمانگر و بیمار برداشته شد تا همگی در برابر تهدید مشترک فاشیسم ایستادگی کنند.
در بطن این روایت تضاد عمیقی میان عقلانیت ادعایی دنیای بیرون و جنون حاکم بر سیاست‌های جنگی ترسیم شده است. در حالی که در خارج از دیوارهای آسایشگاه، کشتار و تعقیب اقلیت‌ها جریان داشت، داخل سنت-آلبان به پناهگاهی امن برای فراریان از گشتاپو، یهودیان و مبارزان نهضت مقاومت تبدیل شده بود. دنینکس با بهره‌گیری از اسناد واقعی، شخصیت‌های تاریخی نظیر دنیز گلاسر، مبارز یهودی، و پل الوآر شاعر نامدار سورئالیست را وارد داستان می‌کند. حضور الوآر و همسرش نوش در میان بیماران روانی، لایه‌ای از پیوند میان هنر، شعر و رهایی را به متن می‌افزاید. بیماران این آسایشگاه نه تنها در فعالیت‌های کشاورزی و تأمین آذوقه مشارکت می‌کردند تا از گرسنگی تحمیلی رژیم نجات یابند، بلکه با پناه دادن به چهره‌های سیاسی و هنری، نقشی کلیدی در حفظ بقای فکری و فیزیکی نیروهای مقاومت ایفا نمودند. این مشارکت همگانی، اساس شکلی از روان‌پزشکی شد که بعدها به «روان‌پزشکی نهادی» شهرت یافت و تأثیری شگرف بر اصلاحات درمانی در دهه‌های بعد گذاشت.
نویسنده با لحنی گزارش‌گونه و به دور از شعارزدگی، به نقد نظام‌های سرکوبگری می‌پردازد که انسانیت را بر اساس کارایی جسمانی و نژادی طبقه‌بندی می‌کردند. کتاب «پنهان در خانه‌ی دیوانگان» نشان می‌دهد که چگونه در یک بیمارستان دورافتاده، افرادی که از سوی جامعه «دیوانه» و «بی‌مصرف» قلمداد می‌شدند، با شجاعت و اخلاق‌مداری از کسانی محافظت کردند که «آدم‌های سالم» در بیرون به دنبال نابودی‌شان بودند. دنینکس بر این نکته تأکید می‌ورزد که مقاومت در این برهه، صرفا یک کنش نظامی نبود، بلکه در گرو حفظ کرامت انسانی و همبستگی در میان محروم‌ترین اقشار جامعه معنا پیدا می‌کرد. بحث‌های هنری و فلسفی که میان بیماران و مشاهیر پناهنده در آسایشگاه درمی‌گرفت، نمادی از زنده ماندن روحیه آزادگی در تاریک‌ترین سال‌های قرن بیستم است. این اثر با دقت در جزئیات تاریخی و رعایت امانت در روایت وقایع، به بازخوانی پرونده‌ای می‌پردازد که در آن یک خانه‌ی دیوانگان به تنها مکان عاقلانه در دنیایی غرق در جنون جنگ تبدیل می‌شود.
در مجموع «پنهان در خانه‌ی دیوانگان» را می‌توان یک رمان مستند دانست که با بازآفرینی فضای خفقان‌آور دهه‌ی چهل میلادی، بر اهمیت حافظه‌ی تاریخی تأکید دارد. دیدیه دنینکس با تمرکز بر مستندات تاریخی و پیوند دادن آن‌ها با تخیل نویسندگی، برگی فراموش‌شده از ایثار پزشکان و بیماران را پیش چشم خواننده می‌گشاید و فراتر از یک روایت جنگی، پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی ماهیت عقل، عدالت و وظیفه‌ی اخلاقی انسان در شرایط استثنایی مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه انسانیت می‌تواند در غیرمنتظره‌ترین مکان‌ها و میان طردشده‌ترین افراد، شکوفا شود و در برابر ظلم دوام بیاورد.