کتاب دیدار با کعبه جان

«دیدار با کعبه‌ی جان؛ درباره‌ی زندگی، آثار و اندیشه خاقانی» مختصری از زندگی و احوال «خاقانی شروانی» و ترجمه‌ی رساله «مینورسکی» درباره‌ی قصیده ترسائیه و شرح آن آمده است. در ترجمه‌ی این رساله تحقیقی در باب زندگی «آندرونیکوس کومنه نوس» ممدوح خاقانی در قصیده ترسائیه صورت گرفته و علاوه بر شرح مینورسکی، استاد زرین‌کوب نیز نکته‌هایی بر آن افزوده است. همچنین حواشی استاد زرین‌کوب بر دیوان خاقانی به انضمام چند قصیده برجسته‌ی خاقانی در این کتاب گردآمده است.
افضل‌الدین خاقانی با نام کامل افضل الدین بدیل بن علی خاقانی شروانی، و با لقب حسان‌العجم، در شهر شروان واقع در جنوب شرقی قفقاز زاده شد. خاقانی در سال‌های اول شاعری، تخلص «حقایقی» را برای خود برگزیده بود؛ اما پس از آشنایی با ابوالعلاء گنجوی، از شاعران ایرانی، و راه‌یابی به دربار خاقان شروان، لقب «خاقانی» را برگزید. پدر افضل‌الدین خاقانی، نجاری ماهر بود و با نام استاد علی نجار شناخته می‌شد. مادر او کنیزی مسیحی بود که او را در طی جنگ‌های صلیبی از رم به شروان آورده و پس از مسلمان شدن به همسری استاد علی نجار درآورده بودند. خاقانی شروانی که ارتباط خوبی با مادرش داشت، از طریق او به‌خوبی با دین مسیحیت و اصطلاحات آن آشنا شد؛ به‌طوری که این تأثیر در برخی از اشعارش نیز مشهود است.
خاقانی شروانی، در دربار خاقان اکبر فخرالدین منوچهر فریدون شروان‌شاه به شهرت بسیاری دست یافت و پاداش فراوانی دریافت کرد؛ اما ملال حاصل از این زندگی مرفه، هوای سفر را به سرش انداخت. بنابراین پس از کسب اجازه از پادشاه، در سال 550 هجری قمری روانه‌ی سفر شد؛ اما در ری گرفتار بیماری شد و سفرش ناتمام ماند. در سال 570 هجری قمری، بدون کسب اجازه از شروان‌شاه راهی سفر شد. از این رو پادشاه به خشم آمد و دستور دستگیری و بازداشتش را صادر کرد. به این ترتیب او حدود هشت ماه تا یک سال را در زندان سپری کرد؛ هرچند دلایل بسیار دیگری نیز برای این مجازات برشمرده‌اند. با این وجود در این دوران، افضل‌الدین خاقانی اشعار ارزشمند و پرباری را سرود. او حتی با سرودن قصیده‌ای که بعدها به «ترساییه» و یا «حبسیه» مشهور شد، از مهمان شاه، آندرونیکوس کومنه نوس که یکی از بزرگان مسیحی بیزانس بود، درخواست کمک کرد که البته حاصلی نداشت. تا این‌که با مددجویی از خواهر شاه و وساطت‌های او، از زندان آزاد شد و راه حج را در پیش گرفت.
قصیده‌ی ترسائیه از قصاید مشهور خاقانی است. این قصیده به دلیل آن‌که شماری از مصطلحات آیین ترسایان در آن به کار رفته، از قصاید دشوار خاقانی به شمار می‌آید و در دوره‌های مختلف اهل ادب به شرح آن پرداخته‌اند‌. تا‌کنون چندین شرح از آن به چاپ رسیده، ولی قدیمترین شرح این قصیده از شیخ آذری طوسی است که در سال 830 ه.ق آن را فراهم کرده. زرین کوب از این شرح در تعلیقات خود بر ترجمه‌ی شرح قصیده ترساییه مینورسکی بهره برده ‌است.
«دیدار با کعبه‌ی جان» برای علاقمندان به شعر خاقانی و نیز دانشجویان ادبیات فارسی کتابی مفید و ارزشمند است.