کتاب صدای بال سیمرغ

«صدای بال سیمرغ: درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی عطار» از واپسین آثار عبدالحسین زرین‌کوب و یکی از تک‌نگاری‌های او درباره‌ی چهره‌های بزرگ ادب و عرفان فارسی است. کتاب نخستین بار در سال ۱۳۷۸ از سوی نشر سخن منتشر شد؛ همان سالی که زرین‌کوب درگذشت. موضوع کتاب فریدالدین عطار نیشابوری است، اما زرین‌کوب صرفا زندگینامه‌ای از شاعر «منطق‌الطیر» نمی‌نویسد. پرسش اصلی او این است که چگونه می‌توان از میان گزارش‌های تاریخی اندک، افسانه‌های انباشته‌شده گرد نام عطار و آثار خود شاعر، به جهان ذهنی مردی نزدیک شد که شعرش بر «درد»، فنا، بی‌خودی و جست‌وجوی حقیقت بنا شده است. همین دشواری از آغاز کتاب احساس می‌شود. زرین‌کوب مستقیما با عطار سخن می‌گوید و فاصله‌ی جهان معاصر با جهان او را پیش چشم می‌آورد. این شروع خطابی فقط آرایه‌ای ادبی نیست؛ روش کتاب را نیز نشان می‌دهد. نویسنده میان پژوهش تاریخی و همدلی تفسیری حرکت می‌کند. او می‌داند زندگی عطار به شکل اطمینان‌بخشی مستند نشده است. منابع نزدیک به روزگار شاعر بسیار اندک‌اند و بسیاری از روایت‌های مشهور درباره‌ی چگونگی عارف‌شدن، دیدار با مشایخ یا جزئیات زندگی او چند قرن بعد ساخته شده‌اند. دانشنامه‌ی ایرانیکا نیز تأکید می‌کند که اطلاعات قابل اعتماد درباره‌ی زندگی عطار محدود است و بخش قابل توجهی از افسانه‌های زندگی او در سده‌های بعد شکل گرفته‌اند. این وضع باعث می‌شود زرین‌کوب برای ترسیم سیمای عطار پیوسته ناچار به سنجش روایت‌ها با خود آثار باشد. یکی از پایه‌های کتاب بازسازی «روزگار عطار» است. زرین‌کوب شاعر را از زمینه‌ی تاریخی خراسان جدا نمی‌کند: جهانی پرتنش که در آن ناامنی سیاسی، زوال قدرت‌ها، درگیری‌ها و سرانجام فاجعه‌ی یورش مغول با زندگی معنوی و فرهنگی نیشابور هم‌زمان شده بود. در برابر این جهان متلاطم، عطار به جهانی دیگر نظر داشت؛ جهان اولیا، زاهدان و عارفانی که حقیقت را در بریدن از تعلق، ریاضت نفس و عبور از خود می‌جستند. این تقابل میان واقعیت خشن زمانه و آرمان روحانی عطار یکی از محورهایی است که زرین‌کوب با آن شعر و جهان‌بینی شاعر را به هم پیوند می‌دهد. اما مرکز واقعی «صدای بال سیمرغ» اندیشه‌ی عرفانی عطار است. زرین‌کوب شعر او را شعر «درد»، «جنون» و «بی‌خودی» می‌خواند و تأکید می‌کند که حکمت عطار از جنس برهان فلسفی نیست؛ حکمتی دینی و سلوکی است که باید زیسته شود. این تمایز برای فهم کتاب اساسی است. عطار نمی‌خواهد دستگاه فلسفی منظمی بنا کند. حکایت، تمثیل، تناقض، اغراق و حتی سخنان ظاهرا خلاف عقل در آثار او وسیله‌هایی برای نشان دادن ناتوانی عقل حسابگر در عبور از بعضی مرزهای تجربه‌ی عرفانی‌اند. زرین‌کوب این منطق را در مثنوی‌ها و غزلیات دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چرا «دیوانگی» در زبان عطار همیشه به معنای فقدان عقل نیست و گاهی نامی برای عبور از خودآگاهی عادی است. «منطق‌الطیر» طبیعتا جایگاهی ویژه دارد. سفر مرغان به جست‌وجوی سیمرغ برای زرین‌کوب نقشه‌ای از سلوک است: سالک به سوی حقیقتی می‌رود که در پایان دیگر نمی‌تواند آن را کاملا در مقابل خود قرار دهد. بازی مشهور «سی مرغ» و «سیمرغ» در این خوانش صرفا صنعت لفظی نیست؛ مسئله‌ی محو فاصله‌ی میان جوینده و مطلوب و گذر از خود مستقل را مجسم می‌کند. عنوان خود کتاب نیز از همین تصویر می‌آید. «صدای بال سیمرغ» در زبان زرین‌کوب صدای جهانی است که برای انسان مدرن دور شده، اما هنوز کاملا خاموش نشده است. زرین‌کوب در کنار اندیشه‌ی عطار، با مسئله‌ی دشوار انتساب آثار نیز روبه‌رو می‌شود. شهرت عطار در طول قرن‌ها سبب شد آثار فراوانی به نام او گردش کنند و تشخیص مجموعه‌ی اصیل آثارش خود به مسئله‌ای مهم در عطارپژوهی تبدیل شود. پژوهشگران پیش و پس از زرین‌کوب، از هلموت ریتر و بدیع‌الزمان فروزانفر تا پژوهشگران متأخر، در پالایش این مجموعه نقش داشته‌اند. ایرانیکا نیز نشان می‌دهد که حتی فرضیه‌های مهم ریتر درباره‌ی ترتیب و اصالت برخی آثار بعدا نیازمند بازنگری شدند. ارزش رویکرد زرین‌کوب در این است که روایت زندگی و تحول فکری عطار را بدون توجه به این مسئله‌ی متن‌شناختی بنا نمی‌کند؛ هرچند پژوهش‌های تصحیحی متأخر باعث شده‌اند بعضی داوری‌های مربوط به مجموعه‌ی آثار عطار امروز نیازمند سنجش دوباره باشند. این نکته به محدودیت مهم کتاب نیز راه می‌برد. «صدای بال سیمرغ» پژوهشی دانشگاهی به معنای خشک و امروزی کلمه نیست. زرین‌کوب گاه از قرینه‌های شعری برای بازسازی حالات و تحولات درونی عطار استفاده می‌کند و نثر او در لحظاتی چنان به موضوعش نزدیک می‌شود که مرز میان گزارش تاریخی و تفسیر همدلانه باریک می‌شود. از آنجا که اطلاعات قطعی درباره‌ی زندگی عطار بسیار کم است، هر کوشش برای ساختن یک سیر روانی منسجم از زندگی او ناگزیر درجاتی