کتاب نابغه

نمایشنامه‌ی «نابغه» نوشته‌ی هاوارد برنتون اثری کوتاه اما به‌شدت فشرده و اندیشه‌برانگیز از تئاتر معاصر بریتانیاست که مسئله‌ی اخلاق دانش و مسئولیت نابغه را در کانون خود قرار می‌دهد. برنتون، که همواره به‌واسطه‌ی پرداختن به تنش‌های سیاسی، اخلاقی و معرفتی زمانه‌اش شناخته شده، در این نمایشنامه به یکی از بنیادی‌ترین اضطراب‌های قرن بیستم نزدیک می‌شود: این‌که وقتی دانش از آستانه‌ای خاص عبور می‌کند، آیا همچنان می‌توان آن را بی‌طرف و رهایی‌بخش دانست، یا به نیرویی بالقوه ویرانگر بدل می‌شود که باید مهار گردد؟ مرکز ثقل نمایش بر شخصیت لئو لرنر، ریاضی‌دان آمریکایی، استوار است؛ نابغه‌ای که به کشفی نظری دست یافته با پیامدهایی هولناک. معادله‌ای که او تدوین کرده، اگر تا نهایت منطقی‌اش پی گرفته شود، می‌تواند مبنای ساخت سلاحی باشد که نه فقط دشمنان، بلکه کل بشریت را تهدید می‌کند. لرنر، آگاه از این امکان، تصمیم می‌گیرد از فضای عمومی علم و سیاست کناره بگیرد و به دانشکده‌ی ریاضی دانشگاهی در انگلستان پناه ببرد؛ انزوایی خودخواسته که هدفش نه آرامش، بلکه دفن‌کردن دانشی است که به نظر او «بیش از حد خطرناک» است. اما این راهبرد اخلاقی به‌زودی ترک برمی‌دارد. لرنر درمی‌یابد که یکی از دانشجویان سال اول همان دانشگاه، به‌طور مستقل به نتایجی بسیار نزدیک به کشف او رسیده است. این لحظه، نقطه‌ی گره‌افکن نمایشنامه است؛ زیرا نشان می‌دهد دانش، برخلاف خواست فرد، میل به تکثیر دارد و حقیقت، حتی اگر سرکوب شود، از مسیرهای دیگر سر برمی‌آورد. در این‌جا، نابغه ناچار می‌شود با پرسشی ریشه‌ای مواجه شود: آیا اخلاقا مجاز است دانشی را پنهان کرد، صرفا به این دلیل که پیامدهایش ترسناک‌اند؟ و اگر چنین دانشی دوباره و دوباره کشف شود، مسئولیت نخستین کاشف چه خواهد بود؟ برنتون در این نمایشنامه تقابلی تیز میان کنجکاوی علمی و مسئولیت اخلاقی می‌سازد. از یک سو، میل به دانستن-به‌مثابه نیروی محرکه‌ی علم و خرد انسانی-قرار دارد، و از سوی دیگر، آگاهی از این واقعیت که هر پیشرفت معرفتی لزوما به پیشرفت اخلاقی نمی‌انجامد. حضور دانشجوی جوان، که بدون بار تاریخی و اخلاقی لرنر به همان نتایج نزدیک شده، این تقابل را تشدید می‌کند و نشان می‌دهد که مسئله، نه صرفا انتخاب فردی یک نابغه، بلکه ساختار خود دانش است. انزوای لرنر، در این میان، تصویری از تنهایی نابغه‌ای است که بار دانستن را به‌تنهایی حمل می‌کند. این انزوا نه قهرمانانه است و نه رهایی‌بخش؛ بلکه نشانه‌ی بهای انسانی نبوغی است که جامعه هنوز زبان و سازوکار لازم برای مواجهه با آن را ندارد. لرنر می‌کوشد با عقب‌نشینی، مسئولیت را مهار کند، اما نمایشنامه به‌تدریج این توهم را فرو می‌ریزد که می‌توان میان حقیقت، قدرت و پیامدهای آن دیواری امن کشید. از نظر ساختاری، «نابغه» با ایجاز و تراکم پیش می‌رود. حجم کوتاه نمایشنامه، به‌جای کاستن از عمق، بر سنگینی پرسش‌ها می‌افزاید و فضایی مینیمال می‌سازد که در آن هر دیالوگ حامل باری فلسفی است. تقابل میان ریاضی‌دان باتجربه و دانشجوی جوان، بستری نمایشی فراهم می‌آورد که هم‌زمان دراماتیک و تأمل‌برانگیز است و اضطراب‌های تاریخی دوران جنگ سرد و پساجنگ سرد-هراس از علم مهارنشده و توان ویرانگر آن-را بازتاب می‌دهد. در عین حال، «نابغه» از نظر تاریخ اجرا و نقد، اثری کم‌برخوردار است. اجراهای محدود و دسترسی دشوار به متن، باعث شده این نمایشنامه در مقایسه با برخی آثار شاخص دیگر برنتون کمتر مورد توجه قرار گیرد. با این‌همه، همین ایجاز و تمرکز فکری، آن را به متنی مهم در امتداد دغدغه‌های فلسفی و سیاسی تئاتر بریتانیا بدل می‌کند. در مجموع، «نابغه» نمایشنامه‌ای است که پرسش‌هایش از زمانه‌ی خود فراتر می‌روند. برنتون از خلال درامی کوتاه و متراکم، مخاطب را وادار می‌کند با این واقعیت ناخوشایند روبه‌رو شود که دانستن همیشه بی‌گناه نیست، و نبوغ-در جهانی که قدرت ویرانگری دانش از ظرفیت اخلاقی آن پیشی گرفته-می‌تواند بیش از آن‌که موهبت باشد، باری سنگین و تنهایی‌آور باشد. این نمایشنامه، حتی در سکوت نسبی پیرامونش، همچنان یکی از صریح‌ترین مواجهه‌های تئاتر معاصر با مسئله‌ی مسئولیت علم باقی می‌ماند.