کتاب برگردان ها

«برگردان‌ها» نوشته‌ی برایان فریل یکی از برجسته‌ترین آثار نمایشی معاصر ایرلند است که نخستین‌بار در سال ۱۹۸۰ توسط گروه Field Day در دری اجرا شد و به‌سرعت به متنی محوری در تئاتر مدرن انگلیسی‌زبان بدل گشت. این نمایش سه‌پرده‌ای در روستای خیالی «بیل بیگ» در سال ۱۸۳۳ می‌گذرد؛ دورانی که پروژه‌ی نقشه‌برداری ارتش بریتانیا و انگلیسی‌سازی نام‌های جغرافیایی ایرلند، ساختار زبانی و فرهنگی جامعه‌ی بومی را دگرگون می‌کرد. فریل با ترفندی نمایشی، همه‌ی دیالوگ‌ها را به انگلیسی می‌نویسد، اما چنین وانمود می‌شود که بخشی از شخصیت‌ها در واقع به زبان گیلی سخن می‌گویند؛ همین تمهید، از همان ابتدا شکاف میان زبان، معنا و قدرت را به هسته‌ی دراماتیک اثر تبدیل می‌کند. داستان در یک مدرسه‌ی غیررسمی کاتولیک شکل می‌گیرد؛ جایی که «هیو» معلم سالخورده، پسرش «مانوس» و شاگردانی چون «سارا» و «جیمی جک» زندگی روزمره‌ی خود را در فضایی سرشار از واژه‌ها و افسانه‌ها می‌گذرانند. ورود افسران انگلیسی، کاپیتان لنسی و ستوان یولند، تعادل این جهان را برهم می‌زند. مأموریت آنان نقشه‌برداری و ترجمه‌ی نام‌های گیلی به معادل‌های انگلیسی است؛ اقدامی که در ظاهر اداری و فنی است، اما به‌تدریج به تعارضی عمیق فرهنگی و سیاسی بدل می‌شود. «اوون»، پسر دیگر هیو که نقش مترجم را برعهده دارد، میان دو جهان ایستاده است: او در ابتدا پیام‌ها را نرم‌تر و تعدیل‌شده منتقل می‌کند، اما به‌مرور درمی‌یابد که ترجمه صرفا جابه‌جایی واژه‌ها نیست، بلکه جابه‌جایی قدرت و معناست. رابطه‌ی عاطفی میان یولند و «مایره» نیز نمونه‌ای از تلاقی ناممکن دو زبان و دو هویت است؛ ارتباطی که گرچه انسانی و صمیمی است، اما در بستر سوءتفاهم و سلطه شکل می‌گیرد و به تراژدی می‌انجامد. نمایش بدون آن‌که داستان را به شکلی ملودراماتیک ببندد، فضای ناامنی و فقدان را برجای می‌گذارد. مضمون مرکزی نمایش، پیوند ناگسستنی زبان و هویت است. فریل نشان می‌دهد که نام‌ها حامل حافظه‌ی جمعی‌اند و تغییر آن‌ها به‌معنای بازنویسی تاریخ است. استعاره‌ی «ترجمه» در اینجا تنها به زبان محدود نمی‌شود، بلکه به فرآیندهای سیاسی، فرهنگی و حتی عاطفی گسترش می‌یابد. استعمار نه‌فقط از طریق خشونت نظامی، بلکه از طریق بازتعریف واژگان و مفاهیم عمل می‌کند. در عین حال، نمایش از دوگانه‌سازی ساده‌ی خیر و شر پرهیز می‌کند؛ شخصیت‌ها پیچیده و چندلایه‌اند. یولند شیفته‌ی فرهنگ ایرلندی است و اوون کاملا همدست قدرت استعماری تصویر نمی‌شود. این پیچیدگی اخلاقی، اثر را از یک بیانیه‌ی سیاسی صرف فراتر می‌برد و آن را به تأملی انسانی درباره‌ی سوءتفاهم، دلبستگی و از دست‌دادن بدل می‌کند. از نظر سبکی، نثر فریل شاعرانه و درعین‌حال دقیق است. ریتم گفت‌وگوها، سکوت‌ها و تکرارها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که خود زبان به شخصیت بدل می‌شود. ساختار سه‌پرده‌ای نمایش، تدریجی بودن بحران را برجسته می‌کند و اجازه می‌دهد تغییرات فرهنگی به‌جای آن‌که ناگهانی باشند، به‌صورت فرسایشی و ملموس تجربه شوند. بااین‌حال، تراکم استعاره‌ها و ارجاعات تاریخی ممکن است برای مخاطبانی که با تاریخ ایرلند آشنا نیستند چالش‌برانگیز باشد. در مجموع، «برگردان‌ها» اثری ماندگار است، زیرا مسئله‌ی زبان را به مسئله‌ی وجود تبدیل می‌کند. فریل نشان می‌دهد که چگونه نقشه‌ی یک سرزمین می‌تواند نقشه‌ی یک ذهن را نیز دگرگون کند. ارزش ادبی و فرهنگی نمایش در توانایی آن برای پیوند تاریخ محلی با پرسشی جهان‌شمول درباره‌ی قدرت، هویت و امکان فهم متقابل نهفته است؛ پرسشی که همچنان در جهان معاصر طنین دارد.