کتاب سندروم کمپارتمان

دکتر استیون آر. فلدمن در کتاب «سندروم کمپارتمان» یا «انسان در حصار باورها» درباره‌ی سازوکاری عمیق صحبت می‌کند که باعث می‌شود افراد بسیار باهوش، تحصیل‌کرده، متخصص و حتی خیرخواه به نتایجی برسند که از بیرون کاملا اشتباه یا حتی زیان‌بار به نظر می‌رسد. فلدمن که خود پزشک، پژوهشگر و استاد دانشگاه است، مفهوم «کمپارتمان» را به عنوان نوعی محفظه‌ی ذهنی معرفی می‌کند؛ فضایی که انسان در آن باورها، اطلاعات، ارزش‌ها و تجربه‌های خود را دسته‌بندی می‌کند تا جهان پیچیده‌ی اطرافش را قابل‌فهم‌تر سازد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که این محفظه‌ها به تدریج از یکدیگر جدا می‌شوند و ارتباط میان آن‌ها از بین می‌رود. در چنین شرایطی ممکن است فردی در زندگی شخصی خود انسانی اخلاق‌مدار و دلسوز باشد، اما در محیط حرفه‌ای یا اجتماعی تصمیم‌هایی بگیرد که با همان اصول اخلاقی در تضاد قرار دارند. تحلیل کتاب سندروم کمپارتمان از همین نقطه جذاب می‌شود؛ زیرا نویسنده تلاش می‌کند نشان دهد ریشه‌ی بسیاری از سوءتفاهم‌ها، تعصب‌ها و قضاوت‌های نادرست نه در بدخواهی، بلکه در محدود شدن زاویه‌ی دید انسان نهفته است.
فلدمن از تجربه‌های شخصی خود نیز بهره می‌گیرد و نشان می‌دهد چگونه افراد در محیط‌های آموزشی، خانوادگی و ایدئولوژیک خاص رشد می‌کنند و به تدریج مجموعه‌ای از باورهای به ظاهر بدیهی را می‌پذیرند. او به پیشینه‌ی مذهبی خود و سال‌هایی اشاره می‌کند که در فضای سنتی و محافظه‌کار یهودی پرورش یافته بود. نکته‌ی مهم اینجاست که نویسنده تلاش نمی‌کند یک مذهب، قومیت یا گروه خاص را هدف انتقاد قرار دهد، آنچه برای او اهمیت دارد، مکانیزم شکل‌گیری باورهاست. از نگاه فلدمن ذهن انسان تمایل دارد اطلاعاتی را بپذیرد که با چارچوب ذهنی موجود هماهنگ باشند و در مقابل شواهد ناسازگار را نادیده بگیرد یا توجیه کند. به همین دلیل است که گاهی دو فرد کاملا صادق، با دسترسی به داده‌های مشابه، به نتایجی کاملا متفاوت می‌رسند. کتاب در این بخش به شکل غیرمستقیم به مفاهیمی مانند تعصب تأییدی، هویت گروهی و نابینایی شناختی نزدیک می‌شود.
کتاب «سندروم کمپارتمان» نقدی بر توهم تخصص نیز محسوب می‌شود؛ فلدمن بارها به این نکته اشاره می‌کند که تخصص بالا لزوما به معنای قضاوت بهتر نیست. حتی گاهی تخصص می‌تواند به نوعی زندان ذهنی تبدیل شود. پزشک بیماری را صرفا از منظر پزشکی می‌بیند، اقتصاددان همه‌چیز را با شاخص‌های اقتصادی می‌سنجد و سیاستمدار مسائل را در چارچوب منافع سیاسی تحلیل می‌کند. هر یک از این افراد ممکن است بخشی از حقیقت را ببینند، اما همان بخش محدود را با کل واقعیت اشتباه بگیرند. فلدمن توضیح می‌دهد که سازمان‌ها، نهادها و بوروکراسی‌های مدرن نیز به شکل‌گیری کمپارتمان‌ها کمک می‌کنند. وقتی هر فرد فقط مسئول بخش کوچکی از یک فرایند باشد، تصویر کلی به تدریج محو می‌شود و مسئولیت اخلاقی در میان لایه‌های مختلف تقسیم و پنهان می‌گردد.
مطالعه‌ی کتاب «سندروم کمپارتمان» شبیه مواجهه با پرسشی مداوم است: از کجا مطمئن هستیم آنچه درست می‌دانیم واقعا درست است؟ فلدمن پاسخ قطعی ارائه نمی‌دهد و اتفاقا یکی از نقاط قوت کتاب همین است. او به دنبال راه‌حل‌های فوری یا شعارهای انگیزشی نیست، بلکه خواننده را دعوت می‌کند تا نسبت به باورهای ریشه‌دار خود اندکی محتاط‌تر باشد. پیام پنهان کتاب این نیست که همه‌چیز نسبی است یا هیچ حقیقتی وجود ندارد؛ بلکه هشدار می‌دهد که ذهن انسان به شکل طبیعی تمایل دارد در حصار چارچوب‌های آشنا باقی بماند. به همین دلیل، خطرناک‌ترین اشتباهات معمولا از سوی افرادی رخ می‌دهد که کاملا مطمئن هستند اشتباه نمی‌کنند.